0
Wędrówki ulicami wileńskimi: Emilia Plater — polska Joanna d’Arc

Były pałac Platerów przy ul. Tadeusza Kościuszki Fot. Marian Paluszkiewicz

Były pałac Platerów przy ul. Tadeusza Kościuszki Fot. Marian Paluszkiewicz

Ulica Emilii Plater (Emilijos Pliaterytės g.) biegnie przez Wakę Trocką (Trakų Vokė). Jest to część Wilna wchodząca w skład dzielnicy Ponary, położona 14 km na południowy zachód od centrum miasta, przy trasie do Trok.

O prawie kilometrowej ulicy niewiele można opowiedzieć. Zabudowana jest nowoczesnymi domami prywatnymi. Jedyną instytucją, jaka tu się znajduje to Centrum Endoekologii.
W Wace Trockiej znajduje się jeden z najlepiej zachowanych na Litwie zespółów pałacowych hrabiego Jana Tyszkiewicza.
O ulicy informacji jest niewiele, ale o bohaterce, której imię nosi, napisane są tomy książek.
Mowa o uczestniczce Powstania Listopadowego na Litwie – hrabiance Emilii Plater. Jej czyny na cały świat sławił w swym wierszu „Śmierć pułkownika” Adam Mickiewicz. Chociaż w rzeczywistości Emilia nie była pułkownikiem, tylko honorowym kapitanem. Walczyła o wolną Litwę i Polskę.

Polska hrabianka Emilia Broel-Plater herbu Plater urodziła się 13 listopada 1806 w Wilnie. Była córką hrabiego Franciszka Ksawerego i Anny von der Mohl.
Większość przedstawicieli rodu Platerów wiązała swoje osobiste i rodzinne życie ze sprawą Polski i byli gorącymi patriotami, którzy wnieśli znaczny wkład w rozwój kultury polskiej.
Matka Emilii, Anna z Mohlów, była jak na owe czasy kobietą wykształconą.
Wczesne dzieciństwo i pierwsze lata nauki spędziła Emilia w wileńskim domu rodziców. Nie było to dzieciństwo szczęśliwe, ponieważ ojciec, Franciszek Ksawery Plater, prowadził hulaszczy tryb życia. W roku 1815 między rodzicami Emilii doszło do ostatecznego spięcia, po którym matka opuściła wileński dom, zabierając córkę.

 Emilia Plater na czele kosynierów w 1831 — obraz Jana Rosena Fot. archiwum

Emilia Plater na czele kosynierów w 1831 — obraz Jana Rosena Fot. archiwum

Obie zamieszkały w majątku Liksna w okolicach Dyneburga (Daugavpils) w Inflantach Polskich (obecna Łotwa), należącym do wuja i ciotki Emilii — Izabeli Zyberk-Plater. Emilia od 10. roku życia wychowywała się i pobierała nauki razem z chłopcami. Rówieśnikami i najbliższymi towarzyszami jej zabaw byli dwaj kuzyni — starszy od niej o rok Ludwik i młodszy o tyleż Kazimierz. Dużo czytała, wielkie wrażenie wywarła na niej historia Joanny d’Arc, która obok Tadeusza Kościuszki i Bubuliny (bohaterka walk o wyzwolenie Grecji spod niewoli osmańskiej) była jej ideałem.
Portret Greczynki Bubuliny, która w czasie powstania greckiego ofiarowała cały swój majątek na rzecz powstańców, uzbroiła trzy okręty i sama nimi dowodziła, wisiał w pokoju Platerówny. Emilia otrzymała bardzo staranne wychowanie. Pisała poezje, śpiewała, pięknie rysowała. Poza tym uprawiała fechtunek, jazdę konną, myślistwo, dużo wędrowała.

O ukształtowaniu się osobowości Emilii i o roli, jaką miała spełnić, niewątpliwie zadecydowały jej historyczne zainteresowania. Popierała ówczesny ruch młodzieżowy i patriotyczny, czytała lektury filomatów i filaretów, zachwycała się dziełami wielkich romantyków: Goethego i Schillera.
Wykazywała również duże zainteresowanie ludem wiejskim. Zebrała i zapisała wiele tekstów piosenek i melodii ludowych. W roku 1823 dłuższy czas przebywała w Dusiatach (Dusetos) u ciotki Apolinary. Wraz z synami ciotki — Cezarym i Władysławem — bardzo interesowała się życiem chłopów.

Z pobudek patriotycznych odrzuciła oświadczyny zamożnego rosyjskiego inżyniera. W 1830 r. ciężko przeżyła śmierć matki.
Gdy w Polsce wybuchło Powstanie Listopadowe, Emilia była jedną z pierwszych jego inicjatorek na Litwie.
Nawoływała do podjęcia walki, ale — jako kobietę — odsunięto ją od decyzji.
Po uzyskaniu obietnicy wsparcia od adeptów miejscowej szkoły podchorążych w Dyneburgu, gdzie kształcili się jej dwaj kuzyni, opracowała plan zdobycia miasta. Szansa powstała, gdy w marcu 1831 r. oddział Juliusza Grużewskiego pokonał Rosjan stacjonujących w miejscowości Rosienie (Raseiniai), co stało się sygnałem do powstania na Litwie.

Bohaterkę upamiętniono pomnikiem ustawionym na centralnym skwerze Kopciowa Fot. archiwum

Bohaterkę upamiętniono pomnikiem ustawionym na centralnym skwerze Kopciowa Fot. archiwum

Plater obcięła włosy i uzbrojona, w męskim stroju, razem z przyjaciółką Marią Prószyńską, utworzyła kilkusetosobowy powstańczy oddział, w skład którego weszli strzelcy, kawalerzyści i kosynierzy. W drodze do Dyneburga zbierała kolejnych ochotników i stoczyła kilka zwycięskich starć z siłami rosyjskimi. Jednak wobec przewagi przeciwnika, nie zdecydowała się na atak na miasto, a jej zdziesiątkowany oddział dołączył do formacji powstańczej dowodzonej przez jej krewnego. Sama Emilia zaczęła cieszyć się sympatią i szacunkiem żołnierzy, którzy docenili jej waleczność.

Wiosną 1831 r. Plater dołączyła koło Poniewieża do formacji wolnych strzelców wiłkomierskich w oddziale Karola Załuskiego i wraz z nimi wkroczyła do Wiłkomierza, gdzie poznała nową towarzyszkę walk powstańczych Marię Raszanowiczównę.

Wspólnie uczestniczyły w potyczkach pod Mejszagołą (Maišiagala) i Garbielowem, gdzie gen. Dezydery Chłapowski przyznał Emilii honorowy stopień kapitana. Jego decyzją otrzymała także dowództwo 1. kompanii 1. Pułku Piechoty Litewskiej.
Jej oddział walczył m. in. o Kowno, a sama Plater odznaczyła się niezwykłą walecznością, broniąc eskortowanych oddziałów zaopatrzenia armii powstańczej. Kiedy dowodzący także jej grupą gen. Chłapowski podjął decyzję o rezygnacji z dalszej walki, Plater zdecydowała się na dołączenie do sił powstańczych w rejonie Warszawy.

Razem z krewnym Cezarym Platerem i Marią Raszanowiczówną przedzierała się lasami w przebraniu chłopskim, jednak podróż okazała się dla niej zbyt wyczerpująca i chora Emilia musiała zatrzymać się pod przybranym nazwiskiem Korawińska w Justianowie (obecnie Vainažeris) w dworku Abłamowiczów, gdzie ją leczono.
Kuracja jednak nie pomogła i Emilia Plater zmarła 23 grudnia 1831 r.

Jej ciało spoczęło na leżącym na ziemiach Abłamowiczów cmentarzu w Kopciowie (Kapčiamiestis).
Kopciowo – to mała litewska osada na południu Litwy niedaleko Polski. Są tam trzy miejsca upamiętniające Emilię Plater. Grób jej znajduje się na już nieużywanym cmentarzu.
Ciało zmarłej 23 grudnia 1831 roku w Justianowie bohaterki pochowano na wiejskim cmentarzyku w Kopciowie, ponieważ był tam kościół parafialny. Obecnie cmentarz znajduje się w innym miejscu, natomiast na starym cmentarzu zachowało się kilka grobów, m. in. Emilii Plater i rodziny Abłamowiczów, niegdyś właścicieli okolicznych ziem.
Na postumencie pomnika nagrobnego Emilii Plater widnieje napis: „Duszę Bogu Życie Ojczyźnie oddała”.

 Grób Emilii Plater na cmentarzyku w Kopciowie Fot. archiwum

Grób Emilii Plater na cmentarzyku w Kopciowie Fot. archiwum

Bohaterkę upamiętniono pomnikiem ustawionym na centralnym skwerze Kopciowa w pobliżu kościoła parafialnego. Drobna kobieca postać z warkoczami w mundurze trzyma w prawej ręce szablę, lewa – spoczywa na sercu. Na tablicy widnieje cytat z wiersza Adama Mickiewicza „Śmierć pułkownika”.

Emilia Plater stała się symbolem patriotyzmu i walki o niepodległość oraz bohaterką poematów.
Swoje utwory jej poświęcili Adam Mickiewicz, Antanas Vienuolis, jak też autorzy francuscy, angielscy, niemieccy, włoscy i węgierscy.
Plater jest także patronką szkół i ulic na Litwie oraz w Polsce.
W okresie międzywojennym jej podobizna znalazła się na banknotach 20-złotowych.

W Wilnie przy ul. Tadeusza Kościuszki zachował się pałac należący do rodu Platerów. Zbudowany 1826 roku budynek zaprojektowany został przez rosyjskiego architekta Stasowa (według jego projektu zbudowano w tym samym okresie Pałac Gubernatorski, obecnie Pałac Prezydencki przy ul. Daukanto 1).
W czasie II wojny światowej w pałacu Platerów była siedziba niemieckiego komendanta Wilna, potem NKWD i sztabu dowódcy 3 Frontu Białoruskiego generała Iwana Czerniachowskiego. Obecnie mieszczą się w nim ambasady Danii i Holandii.

Print

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.