Honorata Adamowicz: Jakie przyczyny mogły wpłynąć na spadek śmiertelności z powodu choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu? W jaki sposób przyczyniły się do tego lepsze leczenie, wczesna diagnostyka i zmiany stylu życia?
Rytis Masiliūnas: W 2014 r. na Litwie rozpoczęto tworzenie ogólnokrajowych klastrów udarowych. W 11 litewskich placówkach medycznych spełniających rygorystyczne kryteria zaczęto stosować nowoczesne metody przywracania krążenia w ostrym udarze niedokrwiennym – trombolizę dożylną oraz trombektomię mechaniczną. Ponieważ leczenie to jest najbardziej skuteczne w pierwszych godzinach wystąpienia choroby, po kilku latach zdecydowano, że rozpoznanie ostrego udaru może być stawiane wyłącznie w tych 11 szpitalach. Zapewniło to, że terminowe leczenie przywracające krążenie stało się dostępne dla jak największej liczby mieszkańców Litwy, a liczba wykonywanych procedur rosła z roku na rok.
Paradoksalnie, dzięki tym decyzjom nie tylko zmniejszyła się śmiertelność pacjentów po udarze oraz stopień niepełnosprawności poudarowej, lecz także – dzięki dokładniejszej diagnostyce – zaczęła spadać sama liczba przypadków udaru. Do dziś co kwartał monitorowane i porównywane pomiędzy ośrodkami wskaźniki jakości leczenia udaru przyczyniają się do stałej poprawy jakości opieki w Litwie.
Z drugiej strony lepsze wyniki zdrowotne wiążą się także z inwestycjami w ochronę zdrowia oraz poprawą sytuacji ekonomicznej kraju. Istotne znaczenie mają też lepsza kontrola czynników ryzyka u pacjentów, zdrowszy styl życia oraz skuteczniejsza profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych. Przyczyniły się do tego szeroko zakrojone programy profilaktyczne, większa dostępność i stosowanie refundowanych leków – takich jak statyny czy doustne antykoagulanty – oraz ograniczenia dotyczące alkoholu i tytoniu.
Czy wzrost kompetencji zdrowotnych społeczeństwa ma realne znaczenie dla zdrowia publicznego?
Moja odpowiedź jest krótka – tak. Kompetencje zdrowotne definiuje się jako zdolność do wyszukiwania, rozumienia i wykorzystywania informacji w celu poprawy zdrowia. Chorobom sercowo-naczyniowym i związanym z nimi problemom zdrowotnym można zapobiegać poprzez odpowiednią modyfikację czynników ryzyka, przestrzeganie zaleceń terapeutycznych, wczesne rozpoznawanie objawów choroby oraz terminowe zgłaszanie się do placówek medycznych. Choć poziom kompetencji zdrowotnych na Litwie rośnie, nadal istnieje znaczny potencjał ich poprawy, zwłaszcza wśród starszych mężczyzn.
Jakie dodatkowe działania należałoby podjąć, aby śmiertelność z powodu chorób układu krążenia spadała jeszcze szybciej?
Aby śmiertelność z powodu chorób układu krążenia dalej spadała, konieczne jest m.in. dalsze zwiększanie dostępności terminowej pierwotnej i wtórnej profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych oraz zwiększenie liczby pacjentów uczestniczących w programach profilaktycznych. Należy też edukować społeczeństwo na temat czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, znaczenia prawidłowego stosowania leków oraz zdrowego stylu życia.
Ponadto warto zachęcać placówki medyczne do monitorowania wskaźników jakości profilaktyki i leczenia oraz w przyszłości rozważyć indywidualizację systemu finansowania placówek, wiążąc go z jakością świadczonych usług i wynikami leczenia pacjentów.
Jak można zwiększyć skuteczność programów profilaktycznych?
Dla skuteczności programów profilaktycznych kluczowe znaczenie ma ich dostępność, sposób realizacji oraz to, na ile są zrozumiałe i dobrze oceniane przez społeczeństwo. Należy intensywniej informować ludzi o realizowanym na Litwie programie profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych oraz o jego kryteriach.
Program ten skierowany jest do kobiet i mężczyzn w wieku od 40 do 60 lat, u których lekarz rodzinny okresowo ocenia czynniki ryzyka. Jeśli lekarz stwierdzi bardzo wysokie ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, kieruje pacjenta do specjalistycznych ośrodków na pogłębioną diagnostykę, gdzie przeprowadza się dalsze badania, modyfikuje leczenie i zaleca obserwację. Aby poprawić skuteczność programu, ludzie muszą lepiej rozumieć, dlaczego jest on dla nich korzystny już teraz – w celu zapobiegania chorobom w przyszłości – oraz że dobre samopoczucie nie zawsze oznacza dobre zdrowie.
Dlaczego na Litwie ludzie wciąż ignorują wczesne objawy udaru i chorób serca?
Ignorowanie objawów udaru zależy od kilku czynników. Z jednej strony część społeczeństwa ma ograniczone kompetencje zdrowotne i nie potrafi rozpoznać wczesnych objawów udaru – opadania kącika ust, zaburzeń mowy czy osłabienia kończyn. Z drugiej – znaczna część osób starszych po pojawieniu się objawów nadal decyduje się „przeczekać” i niechętnie zgłasza się do lekarza.
Objawy często wydają się „zbyt błahe”, by wzywać pogotowie ratunkowe. Niestety, opóźnienie w zgłoszeniu się do placówki medycznej może spowodować utratę możliwości zastosowania leczenia przywracającego krążenie i skutkować trwałą niepełnosprawnością.
Jak obecna sytuacja demograficzna – więcej zgonów niż urodzeń – wpłynie na przyszłość kraju?
Obecne tendencje demograficzne na Litwie będą miały w przyszłości wszechstronny wpływ na rozwój państwa – zarówno gospodarczy, jak i społeczny – a także stanowić będą poważne wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia. Im mniej dzieci rodzi się dziś, tym mniej pracowników będzie za 15–20 lat. Problem niedoboru siły roboczej będzie rozwiązywany poprzez migrację, wzrost produktywności oraz większą robotyzację.
Starzejące się społeczeństwo zwiększy obciążenie systemów emerytalnych, opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej, wymagając od decydentów niestandardowych i kreatywnych rozwiązań.
Jakie znaczenie ma dostępność usług zdrowotnych w miastach i regionach?
Lepsza dostępność usług zdrowotnych wiąże się nie tylko z geograficzną bliskością szpitala, lecz także z możliwością terminowej rejestracji na konsultację lekarską. Centralizacja usług pozwala na udzielanie bardziej specjalistycznej pomocy i racjonalniejsze wykorzystanie środków funduszu ubezpieczenia zdrowotnego, jednak prowadzi do wydłużenia kolejek do specjalistów.
Odległości na Litwie nie są duże, nawet najbardziej oddalone regiony znajdują się w odległości nie większej niż kilkaset kilometrów od szpitala państwowego lub uniwersyteckiego. Z punktu widzenia optymalizacji wydatków systemu ochrony zdrowia zasadne jest centralizowanie pomocy w przypadku udaru czy zawału serca. Jednocześnie kluczowe jest zapewnienie dobrej dostępności podstawowej opieki zdrowotnej w regionach. Różnice w dostępności usług między miastami a regionami powinny być niwelowane poprzez przyciąganie lekarzy – zwłaszcza specjalistów podstawowej opieki zdrowotnej i pielęgniarek – do pracy w regionach, rozwój ratownictwa medycznego oraz podnoszenie kompetencji tych grup zawodowych.
Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 02 (06) 17-23/01/2026