Więcej

    Hrabia Eustachy Tyszkiewicz, zasłużony dla Wilna Lelewit

    Czytaj również...

    Eustachy Tyszkiewicz, hrabia herbu Leliwa (1814–1873) – archeolog, historyk, kolekcjoner, badacz pradziejów ziem białoruskich i litewskich, działacz społeczny. Został pochowany na cmentarzu Na Rossie. Jego imię nosi ulica na warszawskiej Woli
    | Fot. wikipedia

    Przed 165 laty w Wilnie powstało pierwsze na Litwie muzeum. Założycielem Muzeum Starożytności był hrabia Eustachy Tyszkiewicz.
    Tyszkiewiczowie pieczętowali się herbem Leliwa: na tarczy rycerskiej w polu błękitnym złota gwiazda, a pod nią złoty księżyc, nad tarczą – korona, w klejnocie pawi ogon z gwiazdą nad księżycem. Herb ten nie był wyłączną własnością tej rodziny. Używało go przeszło 200 szlacheckich rodzin, z tą jedynie różnicą, że hrabiowie mieli w herbie zamiast piór strusich – pawie. Ale wszystkich nazywano Lelewitami. Byli nimi m.in. hetman Jan Tarnowski (1488–1561) i poeta Juliusz Słowacki (1809–1849). Jan Długosz (1415–1480), polski historyk i kronikarz królewski, wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka, charakteryzując Lelewitów, napisał: Providi et industri, rei publice et proprie studiosi (pracowici i przezorni, dbający o naukę i sprawy publiczne)” – pisze w swojej książce „Zatrocze i Pogorzela Tyszkiewiczów” dr Liliana Narkowicz.
    Tak też można scharakteryzować zasłużonego dla Wilna Lelewita – hrabiego Eustachego Tyszkiewicza.

    Drugie muzeum w Polsce

    Hrabia Eustachy Tyszkiewicz (1814–1873) znany jest przede wszystkim jako archeolog, założyciel wileńskiego Muzeum Starożytności. Muzeum to zostało otwarte w 1856 r. w budynkach niedziałającego wówczas Uniwersytetu Wileńskiego. Było to drugie najstarsze polskie muzeum oraz pierwsze w Wilnie i na Litwie.

    Za pierwsze muzeum w Polsce we współczesnym rozumieniu tego słowa uważa się Świątynię Sybilli w Puławach. Założone zostało w 1801 r. przez księżnę Izabelę Czartoryską. Zbiory przechowywane w Świątyni Sybilli stanowiły część kolekcji Czartoryskich.

    Prywatna kolekcja archeologiczna Eustachego Tyszkiewicza stała się zaczątkiem Muzeum Starożytności w Wilnie. Były to m.in. zbiory monet i medali – ponad 2 tys. sztuk, ponad tysiąc rycin i drzeworytów, 3 tys. tomów starożytnych ksiąg. Na pomieszczenie muzealne przeznaczona została sala publicznych posiedzeń Uniwersytetu Wileńskiego, tzw. Aula.

    Muzeum od razu stało się bardzo popularne wśród mieszkańców i osób odwiedzających Wilno. W 1856 r. ekspozycję obejrzało ok. 4 tys. osób, a już rok później – blisko 12 tys. Szybko też rosła liczba zbiorów – do 1857 r. na rzecz muzeum podarowano ponad 3 tys. różnych przedmiotów.

    Hrabia Eustachy Tyszkiewicz od 1837 r. prowadził wykopaliska archeologiczne na grodziskach i kurhanach w guberniach wileńskiej i mińskiej. Zebrał wiele materiałów archeologicznych. Część znalezisk przechowywał w pałacu Tyszkiewiczów przy ul. Trockiej.

    Spadkobiercą Muzeum Starożytności jest Litewskie Muzeum Narodowe w Wilnie
    | Fot. Marian Paluszkiewicz

    Popowstaniowe represje

    W ciągu 35 lat działalności hrabia Eustachy Tyszkiewicz opublikował wiele prac naukowych. „Zwiedził Skandynawię, gdzie zapoznał się z nowatorskim wówczas podziałem ery prehistorycznej na trzy epoki: kamienia, brązu i żelaza. Jako pierwszy zastosował ten podział na Litwie i w Polsce. W 1855 r. założył Wileńską Komisję Archeologiczną, był jej prezesem. Do komisji należała cała elita intelektualna Litwy, współpracowali z nią takie słynne osobistości, jak: Józef Ignacy Kraszewski, Teodor Narbutt, Adam Zawadzki, Jan Kazimierz Wilczyński, Motiejus Valančius, Władysław Syrokomla i inni. Przy komisji w 1856 r. powstało Muzeum Starożytności. Po powstaniu styczniowym, w 1865 r., generał gubernator Murawjow znacznie »oczyścił« muzeum, a komisję zamknął. Wszystkie cenniejsze eksponaty zostały wywiezione do Moskwy, do Muzeum Rumiancewskiego. W Wilnie pozostawiono tylko albo rzeczy politycznie obojętne, albo mające świadczyć o odwiecznej »rosyjskości« Wilna i Litwy. Był to ciężki cios dla Tyszkiewicza, który odtąd przeważnie mieszkał w Birżach” – pisze Tomas Venclova.

    Hrabia Eustachy Tyszkiewicz zmarł w Wilnie w 1873 r. Został pochowany na wileńskiej Rossie. Obelisk z brunatnego granitu wznosi się obok grobu Syrokomli, z którym za życia łączyła go przyjaźń.

    Mimo licznych zasług postać hrabiego jest słabo znana szerokiej społeczności. Dokumenty związane z hrabią Tyszkiewiczem (listy, zdjęcia, wizytówki) są przechowywane zbiorach Biblioteki im. Wróblewskich.

    Hrabia Eustachy Tyszkiewicz został pochowany na wileńskiej Rossie
    | Fot. Marian Paluszkiewicz

    Człowiek oddany nauce

    Dr Liliana Narkowicz tak oto w wypowiedzi dla „Kuriera Wileńskiego” opisuje sylwetkę Eustachego Tyszkiewicza. – Urodził się w Łohojsku (obecnie na Białorusi). W związku z tworzonym muzeum i objęciem funkcji jego prezesa przeniósł się na stałe do Wilna. Mieszkał na Antokolu. Był gorliwym wolnomularzem. W prywatnych zbiorach posiadał kolekcję druków i przedmiotów masońskich. Był mężczyzną wysokim, wyprostowanym, o szczudłowatych nogach. Miał falowane włosy. Jeszcze w młodości zapuścił spore bokobrody. Chodził w czerni przyozdobionej srebrem – galony, guziki, spinki, zegarki. Miłośnik wszelkich słodkości, był stałym bywalcem cukierni wileńskich. Najbardziej smakowały mu wyroby z ciasta parzonego (m.in. ptysie), więc chodziło za nim przezwisko „Eptyś” – opowiada wileńska badaczka rodu Tyszkiewiczów.

    Wiadomo też, że hrabia był świetnym tancerzem, ozdobą najlepszych wileńskich salonów. – Szarmancki wobec kobiet, jednak bliższych z nimi stosunków nie nawiązywał. „Chodzenie wokół dam”, które w owych czasach mogło potrwać nawet kilka lat, uważał za stratę czasu dla nauki. Pierwsza nieodwzajemniona miłość z dużo młodszą panienką okazała się nieporozumieniem: on chciał żyć dla sławy, rozkopując uroczyska i kurhany, jej się marzyły bale, piękne stroje i świecidełka.


    Był uważany za „oszczędnego”, gdy chodziło o datki na dobroczynność (sieroty, starców, upadłe kobiety). A jednocześnie bardzo hojnego względem ludzi sztuki. Między innymi wsparł finansowo „Halkę” Moniuszki, dwukrotnie wystawioną przed debiutem warszawskim w Wilnie. Z jego fundacji, już po śmierci Eustachego Tyszkiewicza, wybito srebrne kubki. Dochód z ich sprzedaży miał być użyty na wsparcie młodzieży artystycznie uzdolnionej – kontynuuje dr Liliana Narkowicz.

    Spadkobiercą Muzeum Starożytności jest Litewskie Muzeum Narodowe w Wilnie (lit. Lietuvos nacionalinis muziejus). Placówka powstała w 1952 r. jako muzeum historyczno-etnograficzne. Tysiące przechowywanych tu eksponatów, od wieku kamiennego do czasów współczesnych, prezentuje dzieje państwa i dorobku historyczno-kulturalnego Litwy. Można tu też obejrzeć pozostałości bogatej kolekcji hrabiego Eustachego Tyszkiewicza.

    WIĘCEJ NIŻEJ | Reklama na podst. ust. użytkownika.; Dzięki reklamie czytasz nas za darmo

    Czytaj więcej: Liliana Narkowicz o nowej książce, Tyszkiewiczach, tradycjach bożonarodzeniowych…


    Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym “Kuriera Wileńskiego” nr 8(22) 20-26/02/2021

    Reklama na podst. ust. użytkownika.; Dzięki reklamie czytasz nas za darmo

    Afisze

    Więcej od autora

    Litwa odnalazła miejsce pochówku Rudzińskiej-Arcimowicz, pionierki litewskiej egiptologii

    Docent Maria Rudzińska-Arcimowicz była jedyną kobietą w katedrze historii powszechnej Wydziału Nauk Humanitarnych Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Swoją fascynację starożytnym Egiptem starała się przekazać studentom. Przywiezione znad Nilu relikty wypożyczała dla muzeów.  — Była kobietą o wyjątkowo silnym charakterze,...

    Jesienią po Zarzeczu będzie jeździł autobus bez kierowcy

    Autobus bez kierowcy wyjedzie na ulice Zarzecza jesienią i będzie regularnie woził pasażerów przez dwa miesiące. Nietypowy pojazd pojawi się w ramach europejskiego projektu integracji komunikacji miejskiej. Udział w tym projekcie bierze spółka samorządowa Susisiekimo paslaugos.   Innowacyjna alternatywa dla tradycyjnych...

    Dariusz Litwinowicz: „Przypuszczam, że założyciel »strzelców« korzystał z doświadczeń Piłsudskiego”

    Justyna Giedrojć: Na czym polega działalność Związku Strzelców Litewskich? Dariusz Litwinowicz: Zastanówmy się przez chwilę nad alternatywną historią naszych polsko-litewskich stosunków. Założyciel i ideolog Litewskiego Związku Strzelców Vladas Putvinskis-Putvys (1873–1929) pochodził ze starego rodu żmudzkiego, był zesłany na wschód za...

    Po nowych ograniczeniach wysypiska żywności na granicy litewsko-białoruskiej

    —Zakaz oznacza, że z tych krajów ludzie mogą przywozić jedynie żywność, którą spożywają w trakcie podróży — wyjaśnia „Kurierowi Wileńskiemu” Irmina Frolova-Milašienė, specjalistka ds. komunikacji w Departamencie Celnym Litwy.  Cel: zmniejszenie potencjalnych dochodów Rosji 29 maja litewski rząd zatwierdził zaproponowaną przez...