W roku 2022 wspominamy rocznicę 150-lecia śmierci polskiego kompozytora, autora oper narodowych — Stanisława Moniuszki (1819-1872). To wyśmienita okazja, aby, mając na uwadze doświadczenia Roku Moniuszkowskiego sprzed trzech lat, przedstawić i promować to, co oprócz oper, okazało się mieć największy potencjał międzynarodowy, czyli muzykę sakralną kompozytora.
Czytaj więcej: Wileńskie ślady polskich romantyków: Stanisław Moniuszko
Kartki biografii kompozytora
Rodzina kompozytora pochodziła z Ubiela koło Mińska, w którym zdobywał pierwsze szlify edukacji muzycznej. W latach 1837-1840 Moniuszko studiował w Berlinie. Tam powstawały i były opublikowane jego pierwsze utwory. Zanim zaproszono go do Warszawy, przez osiemnaście lat (1840-1858) mieszkał i działał w Wilnie. Jego działalność (pomijając podróże) obejmowała więc tereny dzisiejszych Niemiec, Litwy, Białorusi i Polski, a kompozytor znając wiele języków poruszał się swobodnie w kulturze swojego czasu czerpiąc z niej dla siebie i swojej twórczości, i współpracując w tych miejscach z artystami różnych narodowości.
Kulturalna współpraca Polaków, Litwinów i Niemców
Dzisiejszy świat zmienia się dynamicznie na naszych oczach. Nieopisane okrucieństwo wojny na Ukrainie rozpoczętej i prowadzonej przez Rosję ma na celu wprowadzić ponownie długotrwałe podziały nie tylko w naszym regionie, ale również w całej Europie. Dlatego tak bardzo istotne jest, aby pokazywać, iż nasze różnice nie oddalają nas od siebie, ale, mogą być dla nas wzajemną inspiracją i wsparciem. Dlatego też artyści z Polski, Litwy i Niemiec, a wraz z nimi instytucje z tych trzech krajów wspólnie pochylą się nad dziełem Moniuszki szukając w niej wartości, wynikających ze wspólnych dla nas wszystkich kulturowych korzeni. Planując to wydarzenie nie sądziliśmy, że właśnie ta międzynarodowa kulturalna współpraca Polaków, Litwinów i Niemców stanie się jasnym i mocnym przesłaniem, że także w ten sposób możemy działać wspólnie na arenie międzynarodowej w naszym regionie i przeciwstawić się tym, którzy chcą nas podzielić i po raz kolejny wprowadzić chaos, strach, terror i nieufność w naszych wzajemnych relacjach.
90 kompozycji na tematykę religijną
Twórczość sakralna Moniuszki pozostawała dotychczas zupełnie w cieniu innych dzieł kompozytora i stanowiła margines prezentacji koncertowych, podczas, gdy według mojej opinii, to najpełniejsza autorska wypowiedź twórcy, wypływająca nie z potrzeb merkantylnych lecz wewnętrznych, dotykająca najgłębszych i najważniejszych dziedzin życia. Z tej twórczości niewielką recepcją i tradycją wykonawczą cieszyły się do tej pory cztery Litanie Ostrobramskie, podczas gdy twórczość religijna obejmuje ponad dziewięćdziesiąt kompozycji różnych rozmiarów i gatunków na różnorodny aparat wykonawczy.
Wymogi czasu
Przyczyn słabej znajomości tego fragmentu dzieła kompozytora jest wiele. Tuż po śmierci kompozytora, kiedy to w muzyce europejskiej do głosu doszła wielka symfonika i neoromantyczna stylistyka całkowicie przewartościowano artystycznie, ale również po prostu przeredagowano jego dokonania dostosowując ją do wymogów nowej stylistyki, z ewidentną dla nich szkodą. Część z nich nie była wznawiana. Praktyka wykonawcza dzieł Moniuszki była i jest zdominowana poprzez współczesne osiągnięcia estetyczne, przez co nie do końca oddaje, a czasami wręcz wypacza walory muzyczne twórczości kompozytora osłabiając ich wyraz.
Utwory polskiego twórcy en bloc były postrzegane z jednej strony jako ważny element naszej kultury o mocnym zabarwieniu patriotycznym i narodowym, a z drugiej — jako twórczość mało oryginalna, zgrzebna, wręcz zaściankowa, co stwarzało wrażenie, że dla artystów i odbiorców szukających wartości estetycznych nie jest repertuar wystarczająco interesujący, a dla wykonawców i organizatorów istotny artystycznie. Ta bardzo niesprawiedliwa dla Moniuszki opinia wynikała z niewłaściwej perspektywy percepcyjnej rzutującej na ocenę estetyczną dzieła poprzez pryzmat dokonań twórców działających w późniejszych czasach.
Czytaj więcej: Wilno, w którym żył, kochał i tworzył Moniuszko
Nurt HIP
Na szczęście jej odbiór zmienia się obecnie za sprawą nurtu HIP, w którym powraca się do praktyki wykonawczej sprzed wieków i przywraca się utworom ich pierwotny kształt i blask. Po wydarzeniach Roku Moniuszkowskiego wiemy już, że wykonania historycznie poinformowane kompozycji sakralnych Moniuszki, i to w różnych aspektach, nie tylko dotyczących instrumentarium, ale również, umiejscowienia i wielkości zespołów śpiewaczych, użycia zrewidowanych materiałów nutowych przywraca kompozycjom niezwykły wyraz i głębię świadcząc o świetnym i nierzadko nowatorskim wręcz warsztacie kompozytorskim w kontekście czasu, w którym powstały i twórców jego generacji. A przede wszystkim jest to twórczość do głębi poruszająca emocjonalnie.
Aż po chóry w towarzystwie organów
Rok Moniuszkowski przyspieszył prace nad rewizją źródłowych materiałów muzycznych także w kontekście dzieł religijnych. Bardzo się cieszymy, że dzięki współpracy z PWM wiele z nich zabrzmi w czasie naszych koncertów po raz pierwszy w nowej, ale za to maksymalnie zbliżonej do pierwowzoru formie. Zaprezentujemy przegląd różnych form muzycznych, które uprawiał Moniuszko, od wielkich kompozycji symfonicznych po małe i kameralne opracowania na chór z towarzyszeniem organów.
Aby tak ambitne zamierzenia mogły uzyskać odpowiedni kształt artystyczny, zaangażowaliśmy wysokiej klasy śpiewaków z zespołu wokalnego Gellert Ensemble z Lipska, wybitnych solistów z Polski i Niemiec, a także zespół instrumentalny Goldberg Baroque Ensemble, specjalizujący się w wykonawstwie historycznie poinformowanym, wzmocniony artystami z Niemiec i Litwy oraz dysponujący instrumentarium z epoki kompozytora.
Mamy nadzieję, że w wielu wypadkach, to z gruntu nowe podejście pozwoli nam zbliżyć się do pierwowzoru i zweryfikować niektóre nawyki słuchowe i estetyczne dotyczące jego twórczości, a monograficzne koncerty poświęcone muzyce sakralnej pozwolą Państwu choć na moment wniknąć w romantyczny świat wewnętrznych przemyśleń i doznań niebanalnego twórcy jakim był Stanisław Moniuszko.
prof. dr hab. Andrzej Szadejko,
pomysłodawca i kurator artystyczny projektu MONIUSZKO_150
Koncerty w 150. rocznicę śmierci Stanisława Moniuszki
26 i 27 maja 2022 r., o godz. 20:00,
kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Wilnie (Franciszkański, ul. Pranciškonų 1)
26 maja 2022, o godz. 20:00 Moniuszko_150 — LITANIE
Ingrida Gapova (Słowacja/Polska) — sopran
Marion Eckstein (Niemcy) — alt
Sebastian Mach (Polska) — tenor
Tobias Berndt (Niemcy) — bas
Goldberg Baroque Ensemble (Gdańsk)
Gellert Ensemble (Niemcy)
Andrzej Szadejko (Gdańsk) — dyrygent
Wstęp wolny.
27 maja 2022, o godz. 20:00 Moniuszko_150 — MISSA LATINA
Vidas Pinkevičius (Litwa) — organy
Gellert Ensemble (Niemcy)
Goldberg String Quintet (Polska)
Andrzej Szadejko (Gdańsk) — dyrygent
Wstęp wolny.
Projekt pod patronatem Samorządu Miasta Wilna.
Materiały muzyczne udostępnione w ramach programu PWM Dziedzictwo Muzyki Polskiej oraz Tutti.pl.
Projekt dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Organizator: Instytut Adama Mickiewicza
Współorganizatorzy:
Dom Kultury Polskiej w Wilnie
Rebel Babel Ensamble,
AMRC production,
Porta Musicae
Partnerzy:
Wileńskie Centrum Kultury i Duchowości
Klasztor Braci Mniejszych i Konwentualnych w Wilnie
Nadbałtyckie Centrum Kultury
Instytut Polski w Wilnie
Instytut Polski w Berlinie
