Więcej

    Aleksandravičius: „Do lat 40. temat powstań był raczej mało poruszany”

    „Powstanie styczniowe jest bardziej znane na Litwie niż powstanie listopadowe, ponieważ właśnie w powstaniu 1863 r. Litwini wystąpili jako samodzielny element” — twierdzi znany litewski historyk, Egidijus Aleksandravičius.

    Czytaj również...

    Powstanie listopadowe wybuchło 29 listopada 1830 r. w Warszawie o godzinie osiemnastej, kiedy podporucznik Piotr Wysocki wszedł na teren Szkoły Podchorążych Piechoty ze słowami: „Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów”. Później 18 spiskowców zaatakowało rezydencję wielkiego księcia Konstantego, który był bratem cara Mikołaja I. Wielkiemu Księciu udało się jednak ukryć przed powstańcami. Po kilku dniach na czele powstania stanęła Rada Administracyjna, czyli władza cywilna kongresowego Królestwa Polskiego. Powstanie zakończyło się 21 października roku następnego, kiedy kapitulowała twierdza Zamość.

    Powstanie na Litwie

    Na Litwie powstanie listopadowe wybuchło pod koniec marca 1831 r., kiedy zbuntowało się pięć powiatów na Żmudzi. 26 marca powstańcy opanowali Rosienie, 28 — Telsze, Szawle i Poniewież, 2 kwietnia — Upitę. Historyk z Uniwersytetu Witolda Wielkiego, Egidijus Aleksandravičius, twierdzi, że epicentrum powstania listopadowego na Litwie była Żmudź.

    — W pewnym momencie udało się zająć całą Żmudź. Wilno, które było miejscem symbolicznym, nie zostało zdobyte — podkreśla w rozmowie z naszym dziennikiem naukowiec.

    Reklama (dobiera algorytm zewnętrzny na podst. ustawień czytelnika)

    3 kwietnia powstańcy zdobywają Troki. 7 kwietnia został opanowany Wiłkomierz. 19 czerwca pod Wilnem w Ponarach rozegrała się bitwa między powstańcami a wojskiem rosyjskim. Przegrana bitwa o Wilno spowodowała, że oddziały powstańcze zaczęły wycofywać się do Królestwa Polskiego. Aleksandravičius sądzi, że w powstaniu listopadowym cele na Litwie i w Polsce były tożsame, aczkolwiek już wtedy można dostrzec różnice między dwoma krajami, które w niedawnej przeszłości stanowiły jedno państwo.

    — We Francji powstańcom listopadowym przyznano status kombatancki, dzięki któremu otrzymywali wsparcie finansowe ze strony rządu francuskiego. Litewscy powstańcy byli inaczej traktowani na emigracji. W Królestwie Polskim walczyło wojsko regularne, natomiast na Litwie to była partyzantka. Rząd w pierwszej kolejności wspierał oficerów i żołnierzy, którzy byli w regularnym wojsku. Natomiast litewscy komandosi nie mieli żadnych oficjalnych stopni wojskowych. Czasami udawało się powstańcom z Litwy uzyskać stopień podoficera. Ten odmienny stosunek sprawił, że Litwini, w tym dawnym znaczeniu, poczuli się kimś drugorzędnym. To spowodowało, że ta litewskość, jako coś odrębnego od polskości, jeszcze bardziej się wzmocniła — tłumaczy litewski historyk.

    Czytaj więcej: Zapomniana wiekopomna chwila — Powstanie Listopadowe

    19 czerwca 1831 r. w Ponarach odbyła się bitwa między powstańcami a Rosjanami
    | Fot. Marian Paluszkiewicz

    Styczniowe i listopadowe

    W XIX w. na Litwie i w Polsce wybuchły dwa powstania. W naszym kraju bardziej jest znane powstanie styczniowe.

    — Trudno powiedzieć, dlaczego tak się stało. Gdybym powiedział, że dla mnie jest wszystko jasne, to byłoby kłamstwem. Moim zdaniem w powstaniu styczniowym dobrze widać nowoczesny litewski element narodowy. Nowoczesny to znaczy, kiedy chłopi samodzielnie idą walczyć w powstaniu. Tę litewskość dostrzegają też rosyjscy demokraci, jak na przykład Aleksandr Hercen. To zauważył nawet Karol Marks, że zwłaszcza na Żmudzi litewscy chłopi idą samodzielnie walczyć o jakąś Litwę, która jest oddzielnym politycznym obiektem — komentuje nasz rozmówca.

    W popularyzacji powstania styczniowego na Litwie dużą rolę odegrała okupacja sowiecka.

    — Inna sprawa, powstanie styczniowe było bardziej badane w okresie sowieckim. Sowiecka historiografia zajęła się tym tematem, ponieważ w powstaniu styczniowym można było zobaczyć oznaki rewolucji społecznej, bo na Żmudzi połowę powstańców stanowili chłopi. (…) Właśnie ta możliwość dostrzeżenia rewolucji społecznej w powstaniu styczniowym przyczyniła się w okresie sowieckim do tego, że można było zająć się tematem. W okresie międzywojennym, za Smetony, kiedy mieliśmy konflikt z Polską o Wilno, to w ogóle oba powstania nie były zbytnio eksponowane — podkreśla historyk.

    Czytaj więcej: Wileńskie upamiętnienie powstania styczniowego [GALERIA]

    Stanowisko Šapoki

    Badacz dodaje, że litewski historyk, Adolfas Šapoka, opisując historię XIX w., odnalazł pozytywne elementy w działalności Michaiła Murawjowa „Wieszetelia”, bo dokonał ostatecznego rozgraniczania między Polakami a Litwinami.

    — To wielu nie spodobało się. Na przykład bracia Mykolas i Vaclovas Biržiški, którzy byli bardzo wpływowi, bardzo za to Šapokę krytykowali. Będąc z pochodzenia szlachcicami, byli zwolennikami innej koncepcji historycznej, bardziej powiedziałbym romantycznej. Tym niemniej, do lat 40. temat powstań, w tym również powstania styczniowego, był raczej mało poruszany — zaznacza Egidijus Aleksandravičius.

    Po klęsce powstania listopadowego na terenie Litwy bardzo wzmocniła się carska cenzura. To właśnie wówczas w Rosji powstała koncepcja, że do Unii Lubelskiej Wielkie Księstwo było państwem ruskim lub rosyjskim. Konsekwencją powstania była też rezygnacja ze Statutu Litewskiego, który obowiązywał na tych terenach do 1840 r.


    Reklama (dobiera algorytm zewnętrzny na podst. ustawień czytelnika)

    Afisze

    Więcej od autora

    Polska w dwudziestoleciu była dla Łotwy gwarantem obrony przeciw Sowietom

    Po I wojnie światowej rozpadły się główne europejskie mocarstwa. W ich miejsce powstawały lub odradzały się nowe organizmy państwowe. Tak powstały m.in. Polska, Litwa oraz Łotwa. Od samego początku te kraje musiały walczyć z nacierającymi ze Wschodu bolszewikami, którzy marzyli...

    Wina technokratów

    Spektakl wystawiony w Litewskim Teatrze Młodzieżowym jest jego teatralnym debiutem. Przedstawieniu, jeszcze przed premierą, towarzyszył skandal. Część aktorów nie zgodziła się w nim zagrać, uważając, że sztuka ma charakter antyukraiński. Niczego takiego nie dostrzegłem. Powieść Littella opowiada historię fikcyjnego...

    Gimnazjum Białoruskie w Wilnie: Alma Mater białoruskiej elity

    Po 1905 r., kiedy wraz z liberalizacją życia w Cesarstwie Rosyjskim zaczęły legalnie działać ruchy narodowe, ruch narodowy Białorusinów był słabszy niż polski czy litewski. Tym niemniej, od 1906 r. w Wilnie zaczęło ukazywać się pismo w języku białoruskim...

    Czy immunitet poselski jest potrzebny?

    Prokurator Generalna Litwy, Nida Grunskienė, w ubiegłym tygodniu zwróciła się do przewodniczącej Sejmu o uchylenie immunitetu poselskiego dla Kristijonasa Bartoševičiusa, ponieważ wobec niego zostało wszczęte postępowanie karne w sprawie możliwej przemocy seksualnej względem osoby nieletniej. Kilka godzin wcześniej poseł...