Problemy zaczynają się dopiero wtedy, gdy pożyczkobiorca przestaje oddawać pieniądze, unika kontaktu albo kwestionuje sam fakt istnienia długu. Czy ustna umowa pożyczki jest w ogóle bezpieczna z punktu widzenia prawa? Kiedy konieczna jest forma pisemna lub notarialna? Jak skutecznie zabezpieczyć zwrot pieniędzy i co zrobić, gdy sprawa trafia do windykacji lub sądu?
Honorata Adamowicz: Czy pożyczanie pieniędzy „na słowo” jest bezpieczne z punktu widzenia prawa?
Aneta Blaževič: Pożyczanie „na słowo” jest dopuszczalne do określonej kwoty, ale wysoce ryzykowne. W razie sporu bardzo trudno udowodnić: fakt udzielenia pożyczki, szczególnie gdy pieniądze są pożyczane w gotówce, jak również wysokość, termin zwrotu i warunki spłaty pożyczki.
Kiedy umowa pożyczki powinna być zawarta na piśmie?
Na podstawie art. 6.871 ust. 1–2 Kodeksu cywilnego Republiki Litewskiej (dalej – KC) umowa pożyczki musi mieć formę pisemną, gdy: 1) pożyczka między osobami fizycznymi przekracza 600 euro; 2) pożyczkodawcą jest osoba prawna – wtedy forma pisemna jest wymagana zawsze, niezależnie od kwoty. Co istotne, wymóg formy pisemnej spełnia także: podpisane przez pożyczkobiorcę (dłużnika) oświadczenie o otrzymaniu pożyczki lub inny dokument potwierdzający przekazanie pieniędzy.
Czy umowa pożyczki powinna być zawierana notarialnie, a jeśli tak – w jakich sytuacjach?
Forma notarialna nie jest wymagana we wszystkich przypadkach, ale staje się obowiązkowa, gdy spełnione są łącznie dwa warunki (art. 6.871 ust. 4 KC): kwota pożyczki przekracza 3 tys. euro oraz pożyczka jest przekazywana w gotówce. W pozostałych przypadkach forma notarialna jest dobrowolna.
Czy lepiej pożyczać pieniądze w gotówce czy przelewem i dlaczego?
Zdecydowanie przelewem, ponieważ przelew stanowi automatyczny dowód. Cechą charakterystyczną umowy pożyczki jest to, iż uważa się umowę pożyczki za zawartą z chwilą przekazania pieniędzy. Dlatego gotówka jest ryzykowna – wymaga dodatkowych dowodów pisemnych, potwierdzających przekazanie pieniędzy.
Jakie są skuteczne sposoby zabezpieczenia zwrotu pożyczonych pieniędzy?
Wykonanie zobowiązania może być zabezpieczone jednym zabezpieczeniem lub kilkoma jednocześnie, np. spłata pożyczki może być zabezpieczona hipoteką/zastawem nieruchomości, poręczeniem, gwarancją, kaucją, karą umowną, lub w inny sposób przewidziany w umowie.
Jedną z najpopularniejszych metod zabezpieczenia wykonania zobowiązania w stosunkach cywilnoprawnych jest poręczenie. Umową poręczenia poręczyciel zobowiązuje się do ponoszenia odpowiedzialności wobec wierzyciela (pożyczkodawcy) innej osoby odpłatnie lub nieodpłatnie, jeżeli osoba, za którą poręczono, nie wykona w całości lub w części swojego zobowiązania. Poręczenie jest często stosowaną metodą zabezpieczania zobowiązań, ponieważ co do zasady, gdy za wykonanie zobowiązania odpowiada kilka osób (dłużnik i poręczyciel), ryzyko niewykonania (straty) zobowiązania jest dla wierzyciela znacznie mniejsze.
Weksel również jest często stosowanym zabezpieczeniem spłaty pożyczki. W praktyce weksel stanowi silne zabezpieczenie wierzytelności, ponieważ w przypadku jego niewykonania wierzyciel – po spełnieniu ustawowych wymogów – może uzyskać notarialny tytuł wykonawczy i skierować sprawę bezpośrednio do komornika, z pominięciem długotrwałego postępowania sądowego. Jednak jeśli chodzi o wymagania dotyczące sporządzenia weksla, procedury przedstawiania do zapłaty są bardzo rygorystyczne. Weksle o wartości przekraczającej 3 tys. euro muszą być sporządzone w formie aktu notarialnego (tj. wystawca (dłużnik) weksla, podpisując taki weksel, musi skontaktować się z notariuszem w celu poświadczenia jego sporządzenia). W przypadku weksli o wartości poniżej 3 tys. euro forma notarialna nie jest wymagana.
Co zrobić, gdy pożyczkobiorca przestaje się kontaktować?
Należy przede wszystkim nie zwlekać. Zebrać dowody pisemne i rozważyć skierowanie sprawy do sądu.
Od czego należy zacząć, gdy dług nie jest spłacany?
Jeśli dłużnik nie spłaca długu po upływie terminu spłaty, należy wysłać wezwanie do zapłaty z określonym terminem i kwotą. Najlepiej, aby wezwanie do spłaty długu wysłał prawnik. Wezwanie powinno zawierać argumenty uzasadniające powstanie długu, a także zawierać plan działań, które zostaną podjęte w przypadku braku spłaty.
Kiedy sprawa o dług powinna trafić do sądu?
Jeśli dłużnik nie odpowiada na wysłane wezwanie, ignoruje, kwestionuje dług i/lub wcześniejsze próby polubowne zawiodły. Z mojego doświadczenia wynika, że im szybciej podejmie się formalne działania, tym większe są szanse na odzyskanie długu – dlatego często rekomenduję bez zbędnej zwłoki, nawet z pominięciem etapu przedsądowego.
Ile kosztuje dochodzenie długu na drodze sądowej?
Koszty sądowe zależą przede wszystkim od wybranego trybu postępowania sądowego. Prawo litewskie przewiduje kilka dróg dochodzenia roszczeń, a każda z nich wiąże się z innym poziomem opłat i czasochłonności. W szczególności:
1) postępowanie o wydanie nakazu zapłaty – najtańsze i najszybsze; opłata sądowa w przypadku długu o wysokości np. 10 tys. euro wynosi 56 euro (pod warunkiem że dokumenty do sądu są składane za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej);
2) postępowanie dokumentowe – opłata sądowa jest niższa niż w klasycznym procesie spornym, co czyni je popularnym rozwiązaniem w sprawach o długi; opłata sądowa w przypadku długu o wysokości np. 10 tys. euro wynosi 113 euro (pod warunkiem że dokumenty do sądu są składane za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej);
3) postępowanie sporne (procesowe) – najdroższe i najbardziej czasochłonne; wymaga uiszczenia pełnej opłaty sądowej, uzależnionej od wartości przedmiotu sporu. Opłata sądowa w przypadku długu o wysokości np. 10 tys. euro wynosi 225 euro (pod warunkiem że dokumenty do sądu są składane za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej).
Dodatkowo należy uwzględnić ewentualne koszty: zastępstwa procesowego, czyli koszty adwokata lub aplikanta adwokackiego, doręczeń, tłumaczeń (jeśli dokumenty muszą zostać przetłumaczone na język państwowy).
W praktyce wybór właściwego trybu postępowania ma kluczowe znaczenie zarówno dla kosztów, jak i szybkości odzyskania należności.
Jak długo można dochodzić zwrotu długu?
Wierzyciel może się zwrócić do sądu o zwrot długów pieniężnych w ramach ogólnie przyjętego terminu przedawnienia, który zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego RL wynosi 10 lat, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej.
Czym jest przedawnienie długu i kiedy ono następuje?
Przedawnienie oznacza, że: dług nadal istnieje, ale nie można go skutecznie dochodzić przed sądem, jeśli dłużnik podniesie zarzut przedawnienia.
Kim jest windykator (kolektor), a kim komornik – jakie są między nimi różnice?
Windykator – to prywatna firma, nie ma uprawnień do stosowania przymusu. Ta funkcja jest utworzona w celu poszukiwania i osiągania zysku, w tym z działań windykacyjnych przedsądowych.
Komornik zaś to funkcjonariusz publiczny, osoba upoważniona przez państwo, której państwo powierza wykonywanie aktów egzekucyjnych oraz inne czynności określone w Ustawie o komornikach. Komorników powołuje i odwołuje minister sprawiedliwości, jak również ustala liczbę komorników i przydziela im obszary działania.
Czy windykator ma prawo dzwonić do dłużnika?
Działania i procedury firmy windykacyjnej nie są regulowane przepisami prawa. Windykator działa na podstawie umowy windykacyjnej z wierzycielem. Zatem firma, reprezentując interesy wierzyciela, może dzwonić i nalegać na spłatę długu, ale komunikacja musi być uprzejma, proporcjonalna i z poszanowaniem prywatności.
O jakich porach windykator może się kontaktować z dłużnikiem?
Zwyczajowo w dni robocze, w rozsądnych godzinach (np. 8–20). Nękanie jest niedozwolone.
Czy windykator może przyjść do domu dłużnika?
Może, np. żeby wręczyć wezwanie do zapłaty, ale nie ma prawa wejść bez zgody właściciela, nie może wywierać presji ani zastraszać.
Czy wolno informować rodzinę lub pracodawcę o zadłużeniu?
Nie – co do zasady jest to naruszenie danych osobowych i dóbr osobistych, z wyjątkiem sytuacji przewidzianych prawem.
Czy windykator może grozić sądem lub komornikiem?
Może informować o możliwych konsekwencjach prawnych, ale nie może straszyć ani wprowadzać w błąd.
Jakie zachowania windykatora są nielegalne?
Nielegalne są działania windykatora, które naruszają prywatność, mir domowy lub tajemnicę komunikacji dłużnika. Obejmuje to m.in.: nachodzenie dłużnika w domu bez jego zgody, uporczywe telefony i wiadomości, obserwowanie lub nękanie, bezprawne zbieranie informacji o życiu prywatnym, a także ujawnianie danych o zadłużeniu osobom trzecim (np. rodzinie, sąsiadom lub pracodawcy). Takie zachowania mogą stanowić przestępstwo i skutkować odpowiedzialnością karną, a nie tylko cywilną. Naruszenia oraz niegrzeczny, obraźliwy lub lekceważący sposób komunikacji mogą stanowić naruszenie godności i dobrego imienia osoby.
Co zrobić, gdy windykacja narusza prawo?
Można złożyć skargę na policję, zgłosić sprawę do Urzędu Ochrony Danych Osobowych RL, wystąpić na drogę sądową o ochronę dóbr osobistych. W każdym postępowaniu kluczowe znaczenie mają dowody potwierdzające bezprawne działania, w szczególności nagrania, korespondencja, wykazy połączeń lub zeznania świadków.
Jakie prawa przysługują osobie zadłużonej?
Dłużnik ma prawo m.in. do: rzetelnej informacji, kwestionowania długu lub jego części, kwestionowania naliczonych odsetek za opóźnienie lub innych należności, kwestionowania kosztów dodatkowych. Może też ubiegać się o rozłożenie spłaty zadłużenia na raty, o umorzenie całości lub części zadłużenia.
Jak bronić się przed niesłusznym lub błędnie naliczonym roszczeniem?
Należy żądać dokumentów, sprawdzić przedawnienie, korzystać z pomocy prawnika. Jeśli jest wszczęte postępowanie sądowe – może złożyć sprzeciw lub odpowiedź na pozew.
Jakie składniki majątku są chronione przed egzekucją komorniczą?
Litewskie prawo przewiduje szeroką ochronę dłużnika w toku egzekucji. Egzekucji nie podlegają w szczególności podstawowe przedmioty codziennego użytku niezbędne do życia, takie jak: odzież, podstawowe wyposażenie mieszkania, żywność, opał, a także narzędzia konieczne do wykonywania pracy zarobkowej. Chronione są również rzeczy i środki przeznaczone na potrzeby dzieci oraz osób z niepełnosprawnościami.
Ochroną objęta jest także część dochodów dłużnika – z wynagrodzenia za pracę i innych regularnych dochodów można dokonywać potrąceń wyłącznie w granicach określonych w przepisach, tak aby pozostawić dłużnikowi środki niezbędne do utrzymania. Ponadto nie podlegają egzekucji liczne świadczenia pieniężne, w tym m.in.: świadczenia rodzinne, zasiłki socjalne, świadczenia z tytułu macierzyństwa i opieki nad dzieckiem, renty i określone emerytury, jednorazowe zapomogi oraz inne świadczenia o charakterze socjalnym.
Czy brak dochodów oznacza brak odpowiedzialności za dług?
Nie. Brak dochodów nie zwalnia z odpowiedzialności, ale może ograniczać zakres i tempo egzekucji.
Nowość w prawie to tzw. wakacje dłużnika, czyli czasowe zawieszenie egzekucji z wynagrodzenia.
Wakacje dłużnika weszły w życie 1 grudnia 2024 r. wraz z nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego. Rozwiązanie to umożliwia dłużnikom, którzy podejmują legalne zatrudnienie po okresie bezrobocia, czasowe zawieszenie egzekucji z wynagrodzenia za pracę. W praktyce oznacza to, że przez określony czas – co do zasady do 6 miesięcy – komornik nie dokonuje potrąceń z wynagrodzenia, aby umożliwić dłużnikowi stabilizację sytuacji finansowej i zachęcić do legalnej pracy. Z wakacji dłużnika można skorzystać nie częściej niż dwa razy w ciągu pięciu lat, a rozwiązanie to ma charakter ochronny i motywacyjny, a nie zwalniający z obowiązku spłaty długu.
Istotną nowością w litewskim prawie są zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 702), które weszły w życie od 1 września 2025 r. i znacząco usprawniają dochodzenie należności zabezpieczonych rzeczowo. Nowelizacja umożliwia wierzycielowi – jeżeli przewiduje to umowa zabezpieczenia – przejęcie przedmiotu zabezpieczenia (np. nieruchomości lub innego majątku) bez konieczności przeprowadzania licytacji komorniczej.
Jakie ryzyko niesie ta nowość dla osób fizycznych z kredytem hipotecznym?
Nowe przepisy ułatwiają wierzycielom odzyskiwanie należności, ale dla osób fizycznych mogą oznaczać większe ryzyko utraty nieruchomości. W przypadku problemów ze spłatą dług może zostać wyegzekwowany szybciej niż dotychczas, nawet bez publicznej licytacji. Oznacza to, że dłużnik ma mniej czasu na znalezienie rozwiązania, np. sprzedaż mieszkania na własnych warunkach lub porozumienie z wierzycielem.
Z drugiej strony nowe zasady nie działają automatycznie. Przejęcie nieruchomości jest możliwe tylko wtedy, gdy taka możliwość została wcześniej zapisana w umowie, a jej wartość musi zostać rzetelnie ustalona. Dlatego nowe przepisy zwiększają znaczenie dokładnego czytania umów i szybkiego reagowania na pierwsze trudności finansowe.
Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 05 (15) 07-13/02/2026