Bronisław Piłsudski, starszy brat marszałka Józefa Piłsudskiego, jest jednym z najwybitniejszych etnografów i antropologów badających lud Ajnów, zamieszkujący Sachalin i Wyspy Kurylskie. Pierwsza międzynarodowa wystawa na Litwie prezentuje tradycyjną i współczesną kulturę Ajnów.
– Ekspozycja składa się z trzech rozdziałów – biografii Bronisława Piłsudskiego, historii i kultury Ajnów oraz współczesnej sztuki tego narodu – opowiada „Kurierowi Wileńskiemu” Simona Širvydaitė-Šliupienė współkuratorka wystawy, dyrektor Domu Historii.
Ajnowie od tysiącleci mieszkali na wyspach Sachalin, Kuryle i Hokkaido. W wyniku historycznych wydarzeń społeczność ta przez długi czas doświadczała dyskryminacji i izolacji, co doprowadziło niemal do całkowitego zaniku jej języka i tradycji. W ostatnich latach, dzięki działaniom wspierającym lokalne społeczności, kultura Ajnów ponownie zyskuje na znaczeniu i staje się coraz bardziej widoczna.
Po II wojnie światowej, kiedy Związek Sowiecki okupował Sachalin i Kuryle, Ajnowie zostali przesiedleni na Hokkaido. Podobnie jak wiele innych grup rdzennych zostali poddani polityce asymilacji opartej na ówczesnych teoriach rasowych i „cywilizacyjnych”, które przedstawiały ten naród jako „zacofany i wymarły”. Zakazano im praktykowania tradycyjnych zwyczajów i używania języka ajnuskiego, a dzieci uczono wyłącznie po japońsku. Obecnie lud ten zamieszkuje głównie wyspę Hokkaido na północy Japonii.
Badacz tradycji ginących plemion
Bronisław Piłsudski urodził się 2 listopada 1866 r. w Zułowie. Do 1886 r. mieszkał w Wilnie.
– Za udział w spisku mającym na celu zamach na cara Aleksandra III został skazany przez władze rosyjskie w 1887 r. na karę śmierci, zamienioną później na 15 lat katorgi. Przebywając na zesłaniu na Sachalinie – wyspie na Oceanie Spokojnym, zwanej Wyspą Katorżników – zainteresował się kulturą rdzennej ludności – kontynuuje nasza rozmówczyni.
W przeciwieństwie do wielu ówczesnych odkrywców kolonialnych Piłsudski utrzymywał bliskie, pełne szacunku relacje ze społecznościami Ajnów, krytykował ich wyzysk i otwarcie pisał o dyskryminacji, z jaką się spotykali. Pisał, że Ajnowie byli „ludem, którego cywilizacja miażdży, a nie ratuje”, a ich los nakładał na niego „głęboką osobistą odpowiedzialność”.
Mieszkając na Sachalinie, a później na Hokkaido, Bronisław Piłsudski, badacz samouk, przeprowadził jedne z najważniejszych badań nad kulturą i językiem Ajnów na początku XX w. Badał tradycje ginących plemion – Ajnów, Niwchów (Gilaków) i Oroków. Systematycznie gromadził materiały etnograficzne dotyczące Ajnów, dokumentował ich folklor, zwyczaje, strukturę społeczną i język, a także fotografował ich.
Piłsudski dokonał nagrań dźwiękowych języka Ajnów. – Nagrywał ich język na woskowe cylindry, była to pierwsza powszechnie dostępne technologia zapisu i odtwarzania dźwięku, wprowadzona przez Thomasa Edisona w 1887 r. Dzięki zaprezentowanych na wystawie woskowym cylindrów można posłuchać nagranvch przez Piłsudskiego pieśni – wyjaśnia współkuratorka wystawy.
Historia miłosna bez szczęśliwego zakończenia
Już jako wolny człowiek Bronisław Piłsudski postanowił osiedlić się w ajnuskiej osadzie o nazwie Ai w południowej części Sachalina, gdzie wziął ślub z krewną ajnuskiego wodza Kimury Bafunke o imieniu Shinhinchou.
– Owocem tego związku byli syn Sukezo i córka Kyou. Co prawda córki Bronisław nigdy nie widział. Opuszczając Japonię, próbował wywieźć do Europy syna i żonę, która wówczas spodziewała dziecka, ale nie udało się – przypomina nasza rozmówczyni.
W 1905 r. Bronisław Piłsudski prze Japonię i USA dotarł do Krakowa. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał do Szwajcarii, a potem do Paryża.
– Po jakimś czasie Shinhinchou wyszła za mąż i założyła nową rodzinę. Piłsudski zaś po powrocie nawiązał kontakt ze swoją dawną miłością, Marią Żarnowską, którą przedstawiał jako swoją żonę. Ta historia miłosna też nie miała szczęśliwego końca. Maria zachorowała na raka piersi i zmarła. Na skutek tego, prawdopodobnie, pogorszył się stan emocjonalny Bronisława, popadł on w depresję. Życie zakończył tragicznie w 1918 r. Podobno zginął śmiercią samobójczą – utopił się w Sekwanie – mówi Simona Širvydaitė-Šliupienė.
Wystawa „Człowiek między światami” w Domu Historii (Istorijų namai, ul. T. Kosciuškos 3) będzie czynna do 2 sierpnia 2026 r. Organizator wystawy: Muzeum Narodowe Litwy oraz Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Partnerzy: Samorząd Miasta Biratori w Japonii, Fundusz Japoński, Ministerstwo Kultury RL, Instytut Polski w Wilnie, Ambasada RP w Wilnie, Ambasada Japonii na Litwie.
Czytaj więcej: Warszawsko-wileńskie kolokwium o Bronisławie, zapomnianym bracie Marszałka