Adam był piątym dzieckiem w rodzinie. Przyszedł na świat 25 września 1869 r. w Zułowie. W rodzinie Marii z Billewiczów i Józefa Wincentego Piłsudskich było dwanaścioro dzieci. W 1864 r. urodziła się Helena, w 1865 r. Zofia, w 1866 r. Bronisław, w 1867 r. Józef, w 1869 r. Adam, w 1871 r. Kazimierz, w 1873 r. Maria, w 1876 r. Jan, w 1879 r. Ludwika, w 1881 r. Kacper, w 1883 r. bliźnięta Piotr i Teodora (zmarli w 1884 r. w wieku 1,5 roku).
Urzędnik, wiceprezydent, senator
Urodzony w 1869 r. w Zułowie młodszy o dwa lata brat Marszałka, Adam Piłsudski, był człowiekiem skromnym, pracującym długie lata na mało eksponowanych stanowiskach, m.in. 30 lat w wileńskim magistracie. Dopiero po przejściu na emeryturę w 1934 r. został wybrany na wiceprezydenta miasta, a także senatora Rzeczypospolitej Polskiej. Funkcje te pełnił zaledwie do 16 grudnia 1935 r. W uznaniu zasług odznaczono go Orderem „Polonia Restituta”.
Z małżeństwa z Julią Leonią Łodwigowską, działaczką Polskiej Partii Socjalistycznej, Adam miał córkę Wandę, później znaną lekarkę. Wanda została ochrzczona w wileńskim kościele św. Rafała. W 1934 r. poślubiła lekarza wojskowego, por. Kazimierza Pawłowskiego. Ślub odbył się w kościele Świętego Ducha.
W grudniu 1935 r. Adam Piłsudski wyjechał do Warszawy na zebranie Państwowej Rady Kolejowej. Tam zachorował na zapalenie płuc i po kilku dniach zmarł. Odszedł po upływie siedmiu miesięcy od dnia śmierci swego brata Józefa.
Po nabożeństwie żałobnym w Warszawie trumnę ze zwłokami przewieziono do Wilna. „Katafalk z trumną ustawiono w kościele św. Teresy u stóp filara, w którym znajdowała się urna z sercem Marszałka, oczekująca na swe miejsce na Rossie. Uroczysty kondukt pogrzebowy z udziałem wdowy po Marszałku z córkami, wojewody L. Bociańskiego, prezydenta miasta W. Maleszewskiego, rektora prof. W. Staniewicza i nielicznych stosunkowo innych dostojników był jak całe życie Adama Piłsudskiego cichy i poważny, bez cienia nie potrzebnego blichtru” – relacjonowało ówczesne „Słowo”.
W uroczystościach żałobnych udział wzięli: córka zmarłego Wanda Pawłowiczowa, pani marszałkowa Aleksandra Piłsudska z córkami, bracia Jan i Kazimierz Piłsudscy, członkowie rządu z premierem Marianem Zyndramem-Kościałkowskim na czele, podsekretarze stanu, senatorowie i posłowie, liczne grono przyjaciół i znajomych.
| Fot. domena publiczna
Pomnik nagrobny
Adam Piłsudski spoczął na Rossie. W 1937 r. pochowano przy nim Julię Leonię z Łodwigowskich Piłsudską, zmarła w wieku 68 lat.
Obecnie na grobie byłego wiceprezydenta Wilna znajduje się betonowy nagrobek z prostym krzyżem wtopionym w pionową płytę z osadzoną brązową tablicą z napisem: „Adam Piłsudski 1869–1935/Brat Marszałka Polski/viceprezydent m. Wilna/Senator Rzeczypospolitej Polskiej”. Pomnik został wykonany według szkicu prof. Edmunda Małachowicza, polskiego architekta i konserwatora zabytków (ur. w Wilnie w1925 r., zm. w 2015. r we Wrocławiu).
„Nagrobek wraz z tablicą odlaną z brązu i przywiezioną z Warszawy został ustawiony jesienią 1989 r. w atmosferze skandalu i niechęci władz miejscowych. Zastąpił on pierwotny pomnik, znacznie okazalszy, ustawiony w 1936 r., a zniszczony w 1944 r.” – pisał Edmund Małachowicz w książce „Cmentarz na Rossie w Wilnie”.
W 2017 r. z inicjatywy Społecznego Komitetu Opieki nad Starą Rossą pomnik nagrobny Adama Piłsudskiego odnowiono. Nie ma jednak na nim informacji o pochowanej tu żonie Julii Leonii.
– Według Wacława Wejtki, znanego badacza cmentarzy wileńskich, żonę Adama Piłsudskiego pochowano w tym samym grobowcu. Podczas renowacji nagrobka zwróciliśmy się do Samorządu Miasta Wilna z prośbą o pozwolenie na zamieszczenie na pomniku nagrobnym tabliczki upamiętniającej Julię z Łodwigowskich Piłsudską. Jednak samorząd nie wyraził zgody, motywując to brakiem informacji na temat jej pochówku w tym miejscu – mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Dariusz Lewicki, członek SKOnSR.
Notatka o pochówku Julii Piłsudskiej z Łodwigowskich przy grobie męża pojawiła się m.in. w ówczesnej prasie wileńskiej, jednak w księgach cmentarnych nie ma takiej informacji.
Starszy brat Marszałka
Najbardziej znanym bratem Marszałka jest Bronisław. Bronisław Piłsudski urodził się w 1866 r. Zułowie. Do 1886 r. mieszkał w Wilnie. Za udział w spisku na życie cara Aleksandra III został skazany w 1887 r. na 15 lat katorgi na Sachalinie.
Na zesłaniu Bronisław zaczął prowadzić badania etnograficzne nad kulturą tubylczego ludu Ajnów. Ożenił się z Ajnoską i miał z nią syna. Napisał słownik języka Ajnów, skatalogował ich mity, obyczaje, muzykę – prace te do dziś nie straciły na znaczeniu, zwłaszcza że lud Ajnów jest wymierający.
W 1905 r. przez Japonię i USA Bronisław Piłsudski dotarł do Krakowa. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał do Szwajcarii, następnie do Paryża, gdzie prawdopodobnie zginął śmiercią samobójczą – utopił się w Sekwanie. Pochowany jest na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency – największej polskiej nekropolii we Francji.
Groby bliższych i dalszych krewnych rodziny Piłsudskich rozproszone są po rozległej Rossie. Oprócz Adama Piłsudskiego spoczywają tu jego brat Kacper Piłsudski (1879–1915) oraz półtoraroczne rodzeństwo Piotruś i Teonia.
Grób Kacpra, najmłodszego z braci Piłsudskich, znaleziono przypadkowo w 2019 r. Zmarł on w Wilnie w wieku 36 lat. Był najbardziej tajemniczą figurą w rodzie Piłsudskich. W niektórych źródłach można znaleźć informację, że ukończył jedynie dwie klasy Gimnazjum Nikołajewskiego w Lipawie, przez lata przebywał z ojcem w Petersburgu, a później prowadził dość lekkomyślne życie.
Pod murem cmentarnym na niewielkim wzniesieniu spoczywają szczątki Marii z Billewiczów Piłsudskiej i serce jej syna – marszałka Polski Józefa Piłsudskiego.
Czytaj więcej: W Zułowie stanął pierwszy na Litwie pomnik braci Piłsudskich
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 45 (128) 08-14/11/2025