Poznańskie Muzeum Kultur Świata, będące oddziałem Muzeum Narodowego, należy do najważniejszych instytucji w Polsce prezentujących dziedzictwo pozaeuropejskie. Mieści się w niezwykłym, owianym tajemnicą gmachu, dawnej siedzibie loży masońskiej, co samo w sobie nadaje temu miejscu aurę odkrywania nieznanego. W jego zbiorach znajduje się dziś kilkaset obiektów pochodzących z różnych kontynentów, dokumentujących codzienne życie, wierzenia, sztukę i muzykę odległych kultur. Szczególne miejsce zajmuje tu kolekcja przekazana przez jednego z najwybitniejszych polskich geologów XX w. – Józefa Zwierzyckiego. Ekspozycja poświęcona jego zbiorom ma charakter nie tylko etnograficzny, ale także biograficzny. Przedmioty przywiezione przez Zwierzyckiego z Azji Południowo-Wschodniej – zwłaszcza z terenów dzisiejszej Indonezji, są świadectwem wieloletniego pobytu badacza w tropikach oraz jego niezwykłej wrażliwości na kulturowy kontekst prowadzonych badań. Wśród eksponatów znajdują się m.in. instrumenty muzyczne, przedmioty codziennego użytku oraz artefakty związane z lokalnymi rytuałami, które do dziś przyciągają uwagę zwiedzających.
Dziedzictwo w muzealnej przestrzeni
Zbiory Józefa Zwierzyckiego prezentowane w Muzeum Kultur Świata w Poznaniu stanowią dziś unikalne połączenie nauki, podróży i pasji poznawczej. Są nie tylko świadectwem epoki wielkich wypraw badawczych, lecz także dowodem na to, że wybitny uczony potrafił dostrzec wartość kulturową przedmiotów, które często umykały uwadze ówczesnych badaczy. Dzięki tej kolekcji zwiedzający mogą spojrzeć na świat z perspektywy człowieka, który łączył precyzję naukowca z ciekawością humanisty.
* * * * *
Józef Zwierzycki był uczonym światowego formatu.Urodził się 12 marca 1888 r. w Krobi, w Wielkopolsce. Już we wczesnej młodości wyróżniał się zdolnościami i pracowitością. Po ukończeniu z wynikiem celującym szkoły powszechnej kształcił się w gimnazjum klasycznym w Gnieźnie, gdzie korzystał ze wsparcia Towarzystwa Naukowej Pomocy. W 1909 r. zdał maturę i rozpoczął studia w Berlinie – najpierw na Akademii Górniczej, a następnie na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma, gdzie w 1913 r. uzyskał doktorat z geologii. Rok później zdobył tytuł inżyniera górnictwa. Brak perspektyw zawodowych w Europie skłonił go do przyjęcia propozycji pracy w Holenderskich Indiach Wschodnich. Spędził tam niemal 24 lata, prowadząc pionierskie badania geologiczne na Sumatrze, Jawie, w Nowej Gwinei oraz na wyspach Banka i Billiton. Opracowywał mapy geologiczne, badał złoża cyny, zajmował się wulkanizmem i tektoniką, a wyniki swych prac publikował w międzynarodowych czasopismach naukowych. Łącznie ogłosił 47 prac naukowych powstałych w czasie pobytu w Azji. W 1933 r. został mianowany szefem Holenderskiej Służby Geologicznej w Indiach Wschodnich, a rząd Holandii uhonorował go Krzyżem Oficerskim Orderu Oranje-Nassau. Mimo zagranicznej kariery Zwierzycki stale utrzymywał kontakt z Polską – współpracował z rodzimymi uczonymi i publikował w polskich periodykach naukowych.
Po powrocie do kraju w 1938 r. objął kierownictwo Wydziału Nafty i Soli w Państwowym Instytucie Geologicznym. Jego karierę brutalnie przerwała II wojna światowa. Aresztowany przez Niemców w 1941 r. trafił na Pawiak, a następnie do Auschwitz, gdzie był więźniem numer 16752. Dzięki interwencji niemieckich uczonych nie został zamordowany – przewieziono go do Berlina, gdzie jako więzień polityczny pracował jako tłumacz. W 1944 r. udało mu się uciec i do końca wojny ukrywał się w Krakowie. Po 1945 r. Zwierzycki znalazł się w gronie współorganizatorów Uniwersytetu i Politechniki Wrocławskiej. Uzyskał habilitację, a następnie tytuł profesora zwyczajnego. Jego powojenne badania odegrały kluczową rolę w odkryciu złóż miedzi na Dolnym Śląsku – to on jako jeden z pierwszych wskazał rejon Lubina jako obszar perspektywiczny. Łącznie opublikował 77 prac naukowych w kilku językach i został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 1 maja 1961 r. we Wrocławiu. Jego pamięć uczczono m.in. tablicą pamiątkową na Uniwersytecie Wrocławskim, nazwaniem jego imieniem szkoły w Krobi oraz bulwaru we Wrocławiu. Na nagrobku na cmentarzu św. Wawrzyńca widnieje napis: „Wielkiemu Geologowi – wdzięczni uczniowie”.
