Czas więc przedstawić koncepcję i specyfikę działań poszczególnych teatrów, ale także unikalną wspólnotę cechującą miłośników teatru żyjących poza krajem. Projekt stworzył możliwość zapoznania się z najciekawszymi, dotychczas niedostępnymi przykładami polskiej aktywności teatralnej poza Macierzą i wprowadzenie ich do krwiobiegu polskiego teatru.
Liczby, goście i miejsca
Projekt „Teatr polski poza Polską w Polsce”, realizowany w latach 2023–2025 dzięki dofinansowaniu ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, to: 12 spektakli, 5 pokazów filmowych, 3 panele dyskusyjne, 12 rozmów pospektaklowych, współpraca z 9 instytucjami/ośrodkami kultury w Warszawie, Gdańsku, Katowicach i Zabrzu, udział w jednym międzynarodowym festiwalu, jedna premiera, 33 wykonawców, siedmioro gości specjalnych; dostępne galerie zdjęć ze wszystkich wydarzeń oraz 29 filmów. To przede wszystkim goście, którzy przyjechali do Polski z 6 krajów: Litwy, Czech, Niemiec, Holandii, Wielkiej Brytanii, USA.
W 2023 r. Fundacja Pomysłodalnia zaprosiła do Polski jeden z najaktywniejszych teatrów działających poza granicami, czyli Polski Teatr „Studio” w Wilnie (PTS), obchodzący wówczas 63-lecie. W ramach działań odbyły się m.in.: pokazy trzech spektakli, debata, prezentacja filmowych zapisów spektakli, a także rozmowy pospektaklowe z udziałem realizatorów i publiczności.
W przyjaznych okolicznościach Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, Oliwskiego Ratusza Kultury oraz Zakładu Kulturalnego w Gdańsku widzowie i teatralnicy mieli niebywałą okazję zapoznania się z bogatym dorobkiem PTS, który celebrował otrzymanie statusu teatru zawodowego na Litwie. Polska publiczność miała okazję obejrzeć: „Noc Helvera” w reż. Jonasa Vaitkusa, „Kolegę Mela Gibsona” w reż. Sławomira Gaudyna, „(Nie)znaną” w reż. Lili Kiejzik, jak również telewizyjne adaptacje: „Dom na granicy” (reż. Edward Kiejzik, Dariusz Pawelec), „Zapiski oficera Armii Czerwonej” (reż. S. Gaudyna), „Na wileńskiej ulicy” (reż. L. Kiejzik).
Trzy bardzo intensywne dni sprzyjały ożywionym rozmowom wspomnieniowym, pogłębionej analizie merytorycznej dotyczącej bieżących działań artystycznych, jak również wizualizowaniem przyszłości w kontekście planów, opcji rozwoju i zobowiązań.
W 2024 r. do projektu zaproszono trzy teatry: Scenę Polską Teatru Cieszyńskiego w Czeskim Cieszynie (pokaz „Garderoby damskiej”, reż. Zbyšek Radek, w Instytucie Teatralnym) oraz Scenę Bajka Sceny Polskiej Teatru Cieszyńskiego w Czeskim Cieszynie (ze spektaklami „Tkaczka chmur”, reż. Dora Bouzková, i „Niesamowita wyprawa lewej skarpetki”, reż. Tomáš Volkmer, w Wawerskim Centrum Kultury w Falenicy), Teatr Nasz Chicago (pokaz „Kwartetu dla czterech aktorów”, reż. Andrzej Krukowski, w ramach XXII Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuki Reżyserskiej Interpretacje w Katowicach).
Rok 2025 został zdominowany przez pokazy Teatru „Gdańska” z Oberhausen (dwukrotny pokaz „Zachciało się wom Kalwaryi” w reż. Anny Dembek-Łady, w Teatrze Korez i DOK w Biskupicach, oraz „Na pełnym morzu”, reż. zbiorowa, w DOK w Grzybowicach). W Warszawie pokazano polską premierę spektaklu „Rzecz na dwie kobiety i skrzypce” w reż. Hanny Grosfeld-Budy teatru Buda Staging Performance z Bredy oraz „Dookoła świata z Nellie Bly” Teatru The Mirror of Stage ze Szkocji kierowanego przez reżyserkę spektaklu Patrycję Zając.
Czytaj więcej: Teatr ubogaca. Relacja z festiwalu „Wileńskie Spotkania Sceny Polskiej” [Z GALERIĄ]
Specyfika teatrów i działań
Każdy, kto choć raz miał do czynienia z Polskim Teatrem „Studio” w Wilnie, wie, że cechują go przede wszystkim zapał, pracowitość i stanowcze opowiedzenie się za utrzymaniem kultury polskiej na Litwie, w tym dbanie o język polski. Poszukując własnych form wyrazu – m.in. poprzez monodramy, ale też wieloobsadowe sztuki, spektakle muzyczne, bajki – teatr ten dociera do zróżnicowanego wiekiem i potrzebami odbiorcy.
PTS utrzymuje stały poziom determinacji dla kultywowania tradycji teatralnych, w tym organizację dwóch międzynarodowych festiwali teatralnych (Wileńskich Spotkań Sceny Polskiej i MonoWschodu), dorocznego przeglądu teatralnego (Idy Teatralne), współorganizację Międzynarodowego Festiwalu Sztuk „TRANS/MISJE”. Nowy rozdział w życiu teatru przyniosły: status teatru zawodowego, współpraca z wybitnym reżyserem Jonasem Vaitkusem, otwarcie się na litewskojęzycznego widza.
Scena Polska w Czeskim Cieszynie jest jedynym w pełni zawodowym teatrem polskim działającym poza granicami kraju finansowanym głównie przez kraj morawsko-śląski (odpowiednik polskiego województwa), na którego terenie ma siedzibę i działa już 75 lat.
Spełnia – głównie poprzez język i repertuar – misję placówki przyczyniającej się do zachowania narodowej tożsamości w warunkach obcego państwa. Przynależąc do ogólnego, niepodzielnego obszaru teatru polskiego, odgrywa jednocześnie – z racji funkcjonowania w strukturze Teatru Cieszyńskiego wespół ze Sceną Czeską – wybitną rolę w procesie twórczej koegzystencji sąsiadujących kultur narodowych.
Scena Bajka Teatru Cieszyńskiego wystawia spektakle nie tylko na swojej scenie w Teatrze Cieszyńskim, lecz także w szeroko pojętym regionie po obu stronach rzeki Olzy, rozgraniczającej Polskę i Republikę Czeską. Wyjątkowość Bajki polega na tym, że realizuje przedstawienia w dwu wersjach językowych – polskiej i czeskiej, zaspokaja w ten sposób potrzeby regionu, w którym działa.
Teatr Nasz Chicago powstał w 2018 r., a zadebiutował wystawiając wieloobsadowy, widowiskowy „Bal w operze” Juliana Tuwima. W następnych latach pojawiły się m.in. spektakle według Gombrowicza, Herberta i Bogusława Schaeffera („Kwartet dla czterech aktorów”).
Na szczególne zauważenie zasługuje promocja lokalnych twórców i artystów. Teatr wystawił sztukę pt. „Ten zapach miał kolor niebieski” na podstawie tekstu Grażyny Skoczeń, imigrantki zamieszkałej w Chicago. Znakiem rozpoznawczym tego teatru jest organizacja Kongresu Teatru Polskiego w Chicago (odbyło się już siedem edycji). Teatr Nasz to energia, performance, teatr formy.
Teatr „Gdańska” powstał w 2017 r. z inicjatywy Czesława Gołębiewskiego, właściciela restauracji „Gdańska” w Oberhausen, która zdobyła sobie miano ambasadora polskiej kultury w Nadrenii-Północnej Westfalii. Teatr „Gdańska” jest jedynym polonijnym teatrem dramatycznym w Niemczech, działając w warunkach stałej sceny w Oberhausen (widownia na 50 osób). Do tej pory zrealizowali dwa tytuły, które zostały pokazane w ramach projektu Fundacji „Pomysłodalnia”.
Buda Staging Performance z Bredy to teatr autorski według Hanny Grosfeld-Budy. Zajmuje się: produkcją przedstawień, impresariatem, organizuje imprezy polonijne, kulturalne, prowadzi warsztaty. Specyfiką pracy jest dotarcie do polskiego odbiorcy rozproszonego na terenie Holandii.
Teatr MOS (The Mirror of Stage) to dwujęzyczny teatr z siedzibą w Edynburgu. Promuje wielokulturowy, różnorodny teatr, z naciskiem na innowacyjne inscenizacje klasyki. Stara się budować i umacniać dialog kulturowy pomiędzy społecznością polską i brytyjską, a tym samym propagować polskie dziedzictwo kulturowe wśród społeczności brytyjskiej, jak również kultywować kulturę i język polski wśród polskiej emigracji, z naciskiem na młodego odbiorcę.
Większość zaproszonych teatrów łączą strefa euro i przynależność krajów do UE, ale każdy z nich mierzy się z zupełnie innymi wyzwaniami. Teatry z Wilna i Czeskiego Cieszyna działają w warunkach przesuniętych granic po II wojnie światowej, a pozostałe łączą ludzi, którzy z jakiegoś powodu emigrowali, zmagając się na początku z trudnościami natury bytowej. To teatry z osobami wielojęzycznymi, pasjonatami i niepoprawnymi optymistami w ustawicznym dziele tworzenia. Różnią je: dorobek, ambicje artystyczne, język teatru, jakim się posługują, rozmach i wizja.
Goście specjalni projektu
W ramach dyskusji o specyfice teatru poza Macierzą i konkretnych realizacjach – do paneli oraz rozmów pospektaklowych w projekcie – udało się zaprosić gości specjalnych. Polskiemu Teatrowi „Studio” towarzyszyła dyrektorka i główna reżyserka Lila Kiejzik. Z Litwy przyjechał także Jonas Vaitkus, wybitny reżyser teatralny i filmowy oraz pedagog, znany z twórczości scenicznej i filmowej, realizujący z PTS spektakl „Noc Helvera”.
Warszawskie rozmowy o Scenie Polskiej w Czeskim Cieszynie wzbogacił udział Bogdana Kokotka (dyrektora Sceny Polskiej) i Joanny Wani (kierowniczki literackiej). Do rozmów o dramaturgii dziecięcej oraz adaptacjach scenicznych w kontekście pokazanych spektakli Sceny Bajka udało się zaprosić niezwykle popularne pisarki dla dzieci: Justynę Bednarek i Katarzynę Jackowską-Enemuo. We wszystkich panelach wziął udział Jarosław Cymerman, do 2025 r. zastępca dyrektora ds. programowych w Instytucie Teatralnym.
Podsumowanie
Teatr polski poza Polską jest zjawiskiem wielowarstwowym i nieopisanym, które zasługuje na uwagę, poznanie, promocję, stałe wsparcie. Jedną z form przybliżenia tego zjawiska jest wszechstronna prezentacja najciekawszych i najwartościowszych teatrów w Polsce poprzez: pokazy spektakli, projekcje zapisów filmowych spektakli archiwalnych, seminaria, spotkania pospektaklowe, warsztaty.
Warunki i formy, w jakich funkcjonuje ten teatr, są bardzo różne – od aktywności twórców indywidualnych przez teatry „bezdomne”, funkcjonujące okazjonalnie i grupy przy polskich parafiach, po stałe zespoły z regularnym repertuarem i ambicjami artystycznymi. Większość z nich opiera się na literaturze polskiej, ale czasami w repertuarze możemy się natknąć na inne teksty.
Różne są także kompetencje liderów prowadzących zespoły, ale wszędzie polski teatr jest tworzony przez pasjonatów. Projekt „Teatr polski poza Polską w Polsce”, który realizowała Fundacja Pomysłodalnia, pozwolił spojrzeć szerzej na te zjawiska i tendencje, zasoby ludzkie i materialne, które są wykorzystywane w działaniach artystycznych poza granicami Polski.
Podczas trzech lat trwania projektu Fundacja Pomysłodalnia z Rumi mogła pokazać i przybliżyć tylko kilka teatrów z grupy kilkudziesięciu aktywnie działających. To ważna, ale skromna część niezwykłego zjawiska, dlatego misja prezentacji i wsparcia polskiego teatru poza Macierzą zasługuje na wsparcie i kontynuację.
Więcej na stronie: teatrpozapolska.pl
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 05 (15) 07-13/02/2026
