Litewskie państwowe archiwum historyczne jest najstarszą i największą w kraju instytucją, powołaną do gromadzenia, przechowywania, ewidencjonowania i udostępniania materiałów archiwalnych.
— Najstarszy dokument archiwalny pochodzi z końca XIII w., a dokładniej z 1282 r. Ogółem w zasobach placówki przechowywane jest blisko 1,5 mln oryginalnych dokumentów, zaś długość półek, które zajmują, wynosi 17 km — mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Neringa Češkevičiūtė, kierowniczka działu informacji i rozpowszechniania w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym.
Czytaj więcej: Co kryją polskie archiwa – spotkanie z przedstawicielami IPN i NAC
Archiwalia dotyczące historii Litwy
Przechowywane są tu dokumenty archiwalne dotyczące historii Litwy od XIII w. aż do ogłoszenia niepodległości Litwy w 1918 r. (niektóre obejmują okres do 1940 r.).
— Zasoby archiwalne dotyczą nie tylko obszarów obecnej Litwy, ale też Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli części terytorium obecnej Białorusi, Ukrainy, Polski. Posiadamy też dokumenty, dotyczące sławnych i potężnych rodów — Ogińskich, Radziwiłłów, Sapiehów, Massalskich, Tyszkiewiczów. Przechowujemy m.in. archiwalia przedstawiające drzewo genealogiczne rodu Radziwiłłów datowane na 1666 r. Przed kilku laty dokument był wyeksponowany w Pałacu Władców na wystawie poświęconej Radziwiłłom — opowiada pracowniczka archiwum.
Najczęściej z zasobów placówki korzystają naukowcy oraz specjaliści różnych dziedzin.
— Osoby prywatne przede wszystkim interesuje genealogia ich rodzin. Wzrosło też zainteresowanie badaniami tzw. funduszy bojarskich — ludzie doszukują się korzeni bojarskich. Rozpatrujemy obecnie ok. 55 tys. wniosków w tej sprawie. Można to ustalić za pomocą ksiąg metrykalnych. Przechowujemy księgi metrykalne wszystkich wspólnot religijnych oraz konfesji działających na Litwie — katolików, prawosławnych, protestantów, żydów, tatarów itd. Dawniej każda parafia posiadała trzy księgi metrykalne, w których zapisywano datę chrztu, ślubu i śmierci każdego obywatela. Wskazywana też w nich była przynależność do poszczególnej grupy społecznej. Obecnie każdy może dowiedzieć się, czy pochodzi z chłopów, mieszczan, bojarów, czy też jest potomkiem rodu szlacheckiego — wyjaśnia rozmówczyni.
Dokumenty dostępne nieodpłatnie w Internecie
Jak każde archiwum, Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne posiada uprawnienia do wydawania uwierzytelnionych wypisów i kopii materiałów archiwalnych.
— Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1990 r. szczególnie wzrosło zapotrzebowanie na zaświadczenia potrzebne w procesie zwrotu posiadanej niegdyś ziemi. Ludzie musieli udowodnić, że w okresie międzywojennym ich dziadkowie czy rodzice byli właścicielami ziemi. Interesanci zwracają się z prośbą o wydanie różnego rodzaju zaświadczeń, często chodzi o zaświadczenia potrzebne do przywrócenia utraconego obywatelstwa. Takie wnioski wpływają z zasady z zagranicy — mówi Neringa Češkevičiūtė.
Tego rodzaju usługi są płatne. Kosztorys zatwierdzony przez Ministerstwo Kultury jest dostępny na stronie internetowej placówki.
Bezpłatnie można zapoznać się z dokumentacja cyfrową w czytelni. Część dokumentów jest już dostępna nieodpłatnie w Internecie.
| Fot. Marian Paluszkiewicz
Najstarsze archiwalia
Najstarsze wileńskie archiwum mieści się przy ul. Mindaugo 8. Lokal został przed kilku laty odrestaurowany i zmodernizowany.
— Gmach przy dawnej ul. Juliusza Słowackiego oddano do użytku na początku lat 30. ubiegłego wieku. Funkcjonowało tu wówczas Archiwum Państwowe Wilna. Do nowego budynku zostały przeniesione dokumenty z założonego w 1852 r. Centralnego Archiwum Akt Dawnych w Wilnie. Powołane za rządów cara Mikołaja I archiwum nie posiadało stałej lokalizacji. Przez pewien czas zasoby archiwalne przechowywano m.in. w pomieszczeniach zamkniętego wówczas Uniwersytetu Wileńskiego. W 1962 r. archiwum z ul. Mindaugo zostało przeniesiona na Dobrą Radę. W 2017 wróciliśmy z powrotem do zmodernizowanego i rozbudowanego gmachu — opowiada rozmówczyni.
W najstarszym archiwum Wilna przechowywane są zabytkowe archiwalia. Najstarszy dokument datowany jest na 1282 r. Jest to stronica pergaminowa pochodząca z religijnej księgi napisanej po łacinie.
Placówkę można zwiedzać. Organizowane są tu wycieczki edukacyjne. Wystarczy tylko zadzwonić i ustalić datę oraz godzinę zwiedzania.
Czytaj więcej: Litewskie archiwa o Armii Czerwonej
Zasoby archiwalne dostępne dla wszystkich
Wiele osób korzysta także z zasobów Wileńskiego Regionalnego Archiwum Państwowego (ul. O.Milašiaus 23).
— Z zasobów naszych często korzystają architekci, restauratorzy zabytków. Posiadamy dokumenty dotyczące m.in. regeneracji starówki wileńskiej, katedry, kościołów, zespołu uniwersyteckiego. Jest to cenna dokumentacja z różnych okresów przygotowana przez archeologów, historyków, architektów. Zawiera nie tylko dokumenty historyczne poszczególnych obiektów, ale też opisy np. fasady, wnętrz, plany inżynieryjne. Osoby prywatne najczęściej zwracają się o różne zaświadczenia czy kopie dokumentów niezbędne np. do odzyskania przedwojennego mienia. W sprawie znacjonalizowanych nieruchomości zwracają się potomkowie Żydów, którzy kiedyś zamieszkiwali na terenach Litwy. Zasoby archiwalne są dostępne dla każdego. W taki sposób ktoś z naszych interesantów odnalazł oraz rozpowszechnił dokumenty potwierdzające przynależność prezydenta Gitanasa Nausėdy do partii komunistycznej ZSRS — opowiada Laima Jadevičienė, kierowniczka działu archiwizacji dokumentów.
Informacja o zbiorach
Na Litwie jest obecnie pięć centralnych archiwów państwowych, cztery regionalne i sześć ich filii, na czele których stoi jednostka nadrzędna Służba Naczelnego Archiwisty Litwy, podlegająca Ministerstwu Kultury. Na stronie internetowej www.archyvai.lt można znaleźć informacje o przechowywanych w nich zbiorach, prowadzonych pracach, oglądać wirtualne wystawy dokumentów, zapoznać się z warunkami korzystania z archiwaliów w czytelniach. Obecnie archiwa są nowoczesnymi placówkami zaopatrzonymi w nowoczesne technologie, współpracują również z archiwami za granicą.
Czytaj więcej: Międzywojenne archiwa Ministerstwa Spraw Zagranicznych wracają na Litwę