Dzień 1 marca to data upamiętnienia ofiar komunistycznych represji i żołnierzy tak zwanej drugiej konspiracji, którzy po II wojnie światowej nie złożyli broni. Pierwsza konspiracja to ci, którzy walczyli w czasie II wojny światowej, a druga — to ci, którzy nie złożyli broni w obliczu nowej okupacji, sowieckiej. Pamięć o nich pielęgnowana jest nie tylko w Polsce, ale również na Litwie, w tym w Wilnie.
Symboliczna data i tragiczne wydarzenia z 1951 roku
Święto nawiązuje do wydarzeń z 1 marca 1951 r., gdy w więzieniu mokotowskim w Warszawie, po pokazowym procesie, stracono przywódców IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Wśród rozstrzelanych znaleźli się: prezes WiN ppłk Łukasz Ciepliński („Pług”, „Ludwik”) oraz Adam Lazarowicz, Mieczysław Kawalec, Józef Rzepka, Franciszek Błażej, Józef Batory i Karol Chmiel.
Aresztowani w latach 1947-1948, przeszli brutalne śledztwo zakończone wyrokami śmierci.
19 stycznia 1945 r. gen. Leopold Okulicki ps. „Niedźwiadek” rozwiązał Armię Krajową, zwalniając żołnierzy z przysięgi, lecz nie z obowiązku dalszej służby na rzecz niepodległości.
„Daję wam ostatni rozkaz. Dalszą swą pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości państwa polskiego i ochrony ludności polskiej przed zagładą” — wzywał gen. Okulicki. To fragment ostatniego rozkazu do oficerów i żołnierzy AK.
W obliczu nowej okupacji część żołnierzy podjęła działalność konspiracyjną. Represje obejmowały aresztowania, tortury, pokazowe procesy i egzekucje. Ciała ofiar grzebano potajemnie, a pamięć o nich przez lata była systematycznie niszczona.
Historia Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”
Dopiero 3 lutego 2011 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”, przywracając im należne miejsce w historii.
Znaczenie tego dnia podkreśla także społeczność polska na Litwie, zwłaszcza na Wileńszczyźnie, skąd wywodziła się część żołnierzy drugiej konspiracji.
„Pamięć o Żołnierzach Niezłomnych, którzy nie złożyli broni nawet w całkowicie niesprzyjających warunkach, jest bardzo ważna dla mieszkańców Wileńszczyzny. Przecież wielu z tych, którzy walczyli do końca, wywodziło się właśnie z tych terenów” — jeszcze w 2022 r. mówił dla „Kuriera Wileńskiego” Waldemar Szełkowski, historyk i ówczesny prezes Wileńskiego Klubu Rekonstrukcji Historycznej Garnizon Nowa Wilejka.
„Zawsze takim podstawowym kryterium jest obecność tematu w podręcznikach szkolnych. My w programie mówimy tylko o litewskich partyzantach, polska konspiracja pozostaje zupełnie zapomniana. Oczywiście dużo zależy od nauczyciela i rodziny, to oni bardzo często przekazują tę wiedzę młodym ludziom” — podkreślał historyk
Uroczystości w Wilnie i bieg „Tropem Wilczym”
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów upamiętnienia „Żołnierzy Wyklętych” na Litwie jest Bieg Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” — „Tropem Wilczym”, organizowany w Parku Zakret (Vingis).
Pomysł biegu zrodził się w 2013 r. z inicjatywy Fundacji Wolność i Demokracja. W Wilnie organizatorami są Ambasada RP w Wilnie, polska młodzież na Litwie oraz stowarzyszenie „Sporto renginiai”.
W tym roku Bieg Pamięci Żołnierzy Wyklętych „Tropem Wilczym” odbędzie się 18 kwietnia w Parku Zakret w Wilnie. Rejestracja już trwa: http://www.tropemwilczym.lt
