Portret kanclerza wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła trafił na wystawę w Wilnie z prywatnej kolekcji księcia Macieja Radziwiłła, aktywnego propagatora współpracy Litwy z Polską i krajami sąsiednimi, kolekcjonera i mecenasa sztuki, mieszkającego w Warszawie.
– Portret został zakupionym przez Fundację „Trzy Trąby”. Założycielem powstałej w 2017 r. fundacji jest książę Maciej Radziwiłł. Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich od wielu lat współpracuje z księciem Radziwiłłem. Jest on m.in. członkiem honorowym rady muzeum – mówi „Kurierowi Wileńskiemu” Andrzej Kerulis, kurator wystawy.
Zajmował najważniejsze urzędy w państwie
Mikołaj Radziwiłł (ok. 1440/1450–1510), syn wojewody trockiego i kasztelana wileńskiego Radziwiłła Ościkowicza, był jednym z pierwszych założycieli rodu Radziwiłłów. Uważany jest za założyciela rodu, przekształcił nazwisko swojego ojca w nazwisko rodowe, od którego wywodzi się cała żyjąca do dziś linia książąt Radziwiłłów. Położył fundamenty pod awans swojej rodziny do elity politycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jego synowie dali początek trzem głównym liniom rodu Radziwiłłów. Był on też dziadkiem jednych z najsłynniejszych przedstawicieli rodu: Mikołaja Radziwiłła Czarnego, Mikołaja Radziwiłła Rudego oraz Barbary Radziwiłłówny.
Mikołaj Radziwiłł zyskał wielkie zaufanie wielkich książąt litewskich – Kazimierza i Aleksandra Jagiellończyków – dzięki czemu zajmował najważniejsze urzędy w państwie litewskim. Na początku swojej kariery, w 1481 r., został namiestnikiem strategicznej ziemi smoleńskiej na pograniczu, a następnie kasztelanem trockim oraz namiestnikiem nowogrodzkim (1488).
Aktywnie przyczyniając się do wyniesienia Aleksandra Jagiellończyka na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1492 r., objął najwyższe stanowiska w państwie po władcy – został kanclerzem Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz wojewodą wileńskim (1491). Był także jednym z najbardziej wpływowych członków Rady Panów, która – mimo częstej nieobecności władcy przebywającego w Polsce – skutecznie zarządzała państwem.
W 1506 r. odegrał istotną rolę w wyniesieniu Zygmunta Starego na tron wielkoksiążęcy oraz w odsunięciu od władzy księcia Michała Glińskiego, marszałka dworu wielkoksiążęcego, którego rosnące wpływy doprowadziły do buntu. Jako kanclerz litewski i wojewoda wileński często przebywał w stolicy, zastępując władcę, nadzorując korespondencję oraz funkcjonowanie kancelarii. W jego rękach znajdowały się najważniejsze dokumenty państwowe.
Kluczowa postać w dziejach rodu
Portret Mikołaja I Radziwiłła (1440–1509) – kanclerza wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego – został zakupiony przez Fundację „Trzy Trąby” z kolekcji Heleny i Tadeusza Kwiatkowskich, którzy w Stanach Zjednoczonych zgromadzili jedną z największych kolekcji polskiego malarstwa i poloników.
„Portret kanclerza Radziwiłła prawdopodobnie należał do Hieronima Radziwiłła (1885–1945) – właściciela dóbr Balice koło Krakowa i drogą dziedziczenia przypadł jego synowi – Karolowi, który służył w Polskich Siłach Powietrznych RAF (1912–2005). Mikołaj Radziwiłł (znany także jako Mikołaj Radziwiłłowicz) był jedną z kluczowych postaci w dziejach rodu, od której rozpoczął się proces budowania jego potęgi i znaczenia w Rzeczypospolitej. Dzięki królewskim nadaniom oraz innym nabytkom terytorialnym, zdołał zgromadzić majątki, które w kolejnych pokoleniach stały się trzonem radziwiłłowskiego majątku ziemnego” – podaje Fundacja „Trzy Trąby”.
Główne dobra Mikołaja I Radziwiłła znajdowały się w okolicach Kiernowa, Onikszty i Użpali. Był hojnym mecenasem – po pożarze wsparł odbudowę oraz bogato uposażył wileński klasztor i kościół bernardynów, ufundowany przez Jagiellonów, gdzie został pochowany. Ufundował także podwaliny pod rodowy kościół w Upnikach.
Z ustaleń Fundacji „Trzy Trąby” wynika, że żoną Mikołaja I Radziwiłła była Zofia Moniwidówna, pochodzącą z rodziny, która wydawała się stać nieco wyżej niż Radziwiłłowie w połowie XVI w. Dzieci Mikołaja Radziwiłłowicza wchodziły w związki małżeńskie niemal wyłącznie z osobami z najświetniejszych rodzin litewskich, takich jak: Kiszkowie, Gasztołdowie czy pochodzący od Giedymina Olelkowiczowie, lub z książęcych rodzin ruskich, jak – Olszańscy, Łukomscy lub Ostrogscy. Dopiero w następnych pokoleniach dochodziło do pierwszych małżeństw z osobami pochodzącymi z najważniejszych rodzin koronnych.
Wśród dzieci kanclerza lepiej znana jako księżna Anna Mazowiecka. Anna została żoną Konrada III Rudego, był to pierwszy związek małżeński Radziwiłłówny z domem panującym, w tym przypadku z przedstawicielem prastarej dynastii Piastów. Po śmierci Konrada III Anna została regentką Mazowsza, które było lennem królów Polski, ale posiadało daleko idącą autonomię. Po śmierci Konrada III chciał się z Anną ożenić królewicz Zygmunt, późniejszy król Zygmunt Stary.
Na obraz natrafiono w Nowym Jorku
Historia eksponowanego obrazu jest tajemnicza i zaskakująca. Tradycja portretów w Wielkim Księstwie Litewskim pojawiła się dopiero w drugiej połowie XVI w., a już na początku XVIII w. modne stało się tworzenie galerii rodowych. W ten sposób powstały całe galerie portretowe książąt Radziwiłłów, Sanguszków i Sapiehów, jednak nie wszystkie przetrwały do naszych czasów.
Przypuszcza się, że portret Mikołaja Radziwiłła mógł należeć do galerii książąt Radziwiłłów w Nieświeżu. Po 1812 r., kiedy Nieśwież został spustoszony przez wojska moskiewskie, obraz prawdopodobnie przeniesiono do innej rezydencji Radziwiłłów – oddalonej o 40 km Połoneczki. Następnie, w drugiej połowie XIX w., wizerunek Radziwiłła trafił najprawdopodobniej do pałacu Radziwiłłów w podkrakowskich Balicach.
Uważa się, że na początku XX w. dzieło przewieziono do Paryża, gdzie rodzina Radziwiłłów posiadała obszerne apartamenty. Podczas I wojny światowej jeden z członków rodu, Karol Radziwiłł, zabrał portret do Buenos Aires. Po jego śmierci obraz został zakupiony przez inżyniera polskiego pochodzenia i wywieziony do Stanów Zjednoczonych. Następnie książę Maciej Radziwiłł odkupił portret.
Portret kanclerza litewskiego i wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła z kolekcji księcia Macieja Radziwiłła będzie prezentowany w gabinecie holenderskim w Muzeum Narodowym – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich do 21 czerwca br.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 11 (31) 21-27/03/2026