Znikające dziedzictwo
Brak kompleksowych badań nad dziedzictwem dworów wiejskich na Litwie utrudnia ich ochronę i dokumentację. Jak wynika z pierwszej analizy przygotowanej przez ekspertów Litewskiej Rady Naukowej (LMT), obecna wiedza o dworach jest fragmentaryczna i niewystarczająca.
„Bardzo brakuje systematycznych badań, które pozwoliłyby na kompleksowe spojrzenie na dziedzictwo dworów i włączenie nauki do tej dziedziny. (…) W 2003 r. rząd przygotował i zatwierdził program ochrony, ale nie został on zrealizowany z powodu braku finansowania” — mówi Indrė Kačinskaitė, kierowniczka Działu Dworów Departamentu Dziedzictwa Kulturowego.
Według niej, proces zanikania dworów rozpoczął się już w okresie międzywojennym, a w czasach sowieckich zachowano jedynie wybrane obiekty — głównie te, które wpisywały się w ówczesną ideologię.
Dokumentacja może je ocalić
Z 3,3 tys. dworów zarejestrowanych w przeszłości, obecnie jedynie 475 figuruje w rejestrze dóbr kultury. Większość z nich utraciła swoje pierwotne funkcje i znajduje się w złym stanie technicznym.
„To, co zanikało, faktycznie zanikało bez badania i rejestrowania. Nieużywane gospodarstwa dworskie nadal zanikają. Dlatego zwrócono uwagę, że właśnie te dwory wymagają badań historycznych, architektonicznych, archeologicznych i artystycznych” — wyjaśnia Indrė Kačinskaitė.
Zwraca także uwagę na konieczność dokumentowania również tych obiektów, których nie uda się zachować fizycznie: „Gospodarstwa dworskie po prostu znikają na naszych oczach, będzie to nieunikniona strata. (…) Jeśli nie jesteśmy w stanie zachować wszystkiego, ważne jest, aby przynajmniej udokumentować to, co nie ma perspektyw na przetrwanie”.
Brakuje koordynacji i finansowania
Analiza przygotowana przez interdyscyplinarny zespół naukowców wykazała, że dotychczasowe badania nad dworami były realizowane głównie ze środków Ministerstwa Kultury, bez zapewnienia stabilnego i celowego finansowania. Eksperci wskazują, że kluczowe są nie tylko środki, ale również lepsza koordynacja działań.
„Samo utrwalenie terenu nie wystarczy, trzeba stworzyć archiwa, potrzebne są dodatkowe badania, które ujawnią wielowymiarową wartość kulturową dworów” — mówi Indrė Kačinskaitė.
Wśród barier wymieniono także niejasny podział kompetencji między instytucjami, brak inicjatywy oraz ograniczone zasoby kadrowe i finansowe w obszarze badań.
Potencjał badawczy istnieje
Choć nie powstanie osobny program celowy, dziedzictwo dworów zostanie włączone do kilku programów badawczych finansowanych przez Litewską Radę Naukową.
„Oceniliśmy możliwości zachowania dworów oraz potencjał środków finansowania LMT w tej dziedzinie. Chociaż nie zostanie stworzony oddzielny środek celowy, badania dziedzictwa dworów zostaną włączone do kilku programów LMT” — mówi przewodnicząca komisji ekspertów, dziekan Wydziału Ekonomii i Administracji Biznesowej Uniwersytetu Wileńskiego Aida Mačerinskienė.
Autorzy analizy podkreślają, że rozwój badań może przyczynić się do lepszego zrozumienia dziedzictwa kulturowego Litwy również na arenie międzynarodowej. Włączenie tego obszaru do działań badawczych ma szansę pobudzić zainteresowanie tematem nie tylko wśród lokalnych, ale i zagranicznych naukowców.