Muzeum mieści się przy ulicy Subocz 124 (Subačiaus). Można tu dojechać autobusem, a także dojść pieszo ulicą Subocz, która ma ok. 2,5 km długości.
Dom w stylu szwajcarskiej willi
Dwór w Markuciach (lit. Markučiai) powstał według projektu wileńskiego architekta Hieronima Lastowskiego. Budynek mieszkalny zaprojektowany w stylu szwajcarskiej willi do dziś nie zatracił swojego pierwotnego wyglądu. Co prawda w czasach sowieckich obok autentycznego drewnianego dworu pojawiła się niedopasowana do ogólnego stylu murowana dobudówka.
Na parterze zachowało się sześć reprezentacyjnych pomieszczeń, urządzonych w drugiej połowie XIX w.: jadalnia, sala bilardowa, salon, pokój poświęcony pamięci Aleksandra Puszkina, biblioteka i gabinet. Dawniej mieściły się tu pokoje dla służby, sypialnie i pomieszczenia pomocnicze. Na półpiętrze (mezanin) urządzone były pokoje dziecięce. Zachowały się w nich XIX-wieczne kaflowe piece, jednak oryginalny kolor ścian pokrywają obecnie warstwy farby.
Historia dworu w Markučiach sięga 1867 r., kiedy to rosyjski inżynier Aleksiej Mielnikow (1808–1879) zakupił 270 ha ziemi i wybudował dom. Nastąpiło to niedługo po powstaniu 1863 r., w okresie, gdy Wilno stanowiło ważny ośrodek administracyjny, kulturalny i wojskowy guberni wileńskiej w Imperium Rosyjskim.
Posag Warwary
Markucie są bezpośrednio związane z historią kolei – w 1860 r. Wilno zostało połączone linią kolejową z Petersburgiem i Warszawą; była to pierwsza linia kolejowa na terenie dzisiejszej Litwy.
Aleksiej Mielnikow był jednym z budowniczych tej linii, zaś jej projekt opracował jego brat, Paweł Mielnikow, rosyjski minister transportu w latach 1865–1869. Zanim Aleksiej Mielnikow osiedlił się na przedmieściach Wilna, jego rodzina – żona i pięcioro dzieci – mieszkała w Warszawie i Petersburgu. W Markuciach spędzili siedem lat (1867–1875).
W 1875 r. córka Mielnikowa, Warwara (1855–1935), wyszła za mąż za Wasilija Moszkowa. Z okazji ślubu ojciec podarował jej majątek w Markuciach jako posag. Majątek stanowiły lasy, zbiorniki wodne, grunty uprawne i nieuprawiane, główny dom mieszkalny oraz inne zabudowania. Mielnikow wycenił przekazane w posagu mienie na kwotę 100 tys. rubli srebrnych.
Na terenie dworu mieściły się wówczas stajnie dla sześciu koni, drewniana lodziarnia, pomieszczenie dla drobiu, altana i murowana piwnica. W pobliżu rozciągał się duży sad. Park dworski, o powierzchni 15 ha, był ogrodzony i starannie utrzymany. Znajdowały się tu: cztery stawy, kort do krokieta, piwnica win, lodziarnia, szklarnia z palmami, fikusami, oleandrami, różami i kaktusami, trzymano tu pawie.
– W 1899 r. Warwara zamieszkała w Markuciach na stałe razem z drugim mężem Grigorijem Puszkinem (1835–1905), najmłodszym synem słynnego rosyjskiego poety Aleksandra Puszkina. Grigorij przywiózł ze sobą z rodzinnego majątku Michajłowskoje (pod Pskowem) część rzeczy osobistych poety. W czasach Imperium Rosyjskiego ród Mielnikowych należał do zamożnych i wpływowych rodzin. Po ślubie Warwary z synem poety narodowego dwór w Markuciach stał się ważnym ośrodkiem kultury rosyjskiej w Wilnie – opowiada kierowniczka muzeum.
Grigorij Puszkin zmarł w 1905 r. Został pochowany obok kaplicy św. Warwary, którą zbudował w 1903 r.
Po śmierci męża Warwara większą część ziemi sprzedała miastu i poszczególnym ludziom. Zmarła w 1935 r., pochowana została obok męża. Po jej śmierci Markucie przeszły na własność Wileńskiego Towarzystwa Rosyjskiego.
W 1940 r. majątek został znacjonalizowany, a w dworku urządzono Muzeum Aleksandra Puszkina. Zgromadzono tu pamiątki po poecie, które przywiózł tu jego syn. „Podczas II wojny światowej muzeum częściowo zostało zrabowane. Po wojnie, w 1948 r., reaktywowane pod nazwą Muzeum Literackie im. Aleksandra Puszkina, a w latach 60. znacznie poszerzone. W dworku rozmieszczono stałą ekspozycję. Na parterze znajdowały się meble, książki i różne inne przedmioty pożytku domowego. W pokojach na piętrze urządzono wystawę poświęconą życiu i twórczości poety. W 1992 r. z parku Serejkiskiego przeniesiono pomnik Aleksandra Puszkina” – pisze w książce „Wilno i okolice” Mieczysław Jackiewicz.
Letni pałac Heleny Moskiewskiej
Markucie leżą u wylotu ul. Subocz, na lewym brzegu Wilenki, naprzeciwko Belmontu. Zanim nabył je rosyjski inżynier, służyły do wypoczynku monarchom.
„Król Polski i wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk (1461–1506) podarował Markucie swojej żonie Helenie, księżniczce moskiewskiej. Na jednym ze wzgórz, nad Wilenką, zbudowano pałac, w którym Helena przebywała latem. Po śmierci Aleksandra podarowała Markucie swojemu dworzaninowi Unkowskiemu. Następnie majątek przeszedł w ręce Anny z Radziwiłłów Kiszkowej, a później Chodkiewiczów. W 1808 r. Markucie kupił wileński skarbnik Józef Ejsmont, który z kolei sprzedał je sławnemu w Wilnie lekarzowi Ignacemu Godlewskiemu. W 1867 r. Aleksiej Mielnikow nabył Markucie od Ignacego Godlewskiego” – czytamy w książce „Wilno i okolice”.
Centrum wydarzeń kulturalnych
Muzeum Aleksandra Puszkina w Markuciach czynne było do 2023 r. Od 2025 r. placówka funkcjonuje jako filia Muzeum Wilna. Otoczony parkiem dworek stanowi przykład autentycznej drewnianej architektury z XIX w., charakterystycznej dla wileńskich przedmieść.
17 marca w muzeum w Markuciach odbędzie się prezentacja obszernej, 352-stronicowej monografii przybliżającej spuściznę słynnego staroobrzędowego malarza ikon, duchowego pisarza i pedagoga Gawriły Frołowa (1854–1930). Publikacja jest efektem dziesięcioleci współpracy estońskiej historyczki sztuki Mari-Liis Paaver i historyka kultury Uniwersytetu Wileńskiego Grigorija Potaszenko. Podczas prezentacji autorzy przybliżą historię powstania Centrum Malarstwa Ikonowego Raya (Estonia), opowiedzą, jak ten ośrodek duchowy stał się jednym z najważniejszych filarów kultury staroobrzędowców w regionie Morza Bałtyckiego. Muzeum zaprasza także na zajęcia edukacyjne, m.in. „Co kryje się w filiżance herbaty?”.
Do udziału w zajęciach edukacyjnych potrzebna jest wcześniejsza rejestracja. Zarejestrować się można mejlowo: edukacija.markuciai@vilniausmuziejus.lt, lub pod nr. tel. +370 622 93 151.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 10 (28) 14-20/03/2026