Książka powstała z inicjatywy prezes Warmińsko-Mazurskiej Izby Lekarskiej w Olsztynie, Anny Lelli, we współpracy ze Społecznym Komitetem Opieki nad Starą Rossą (SKOnSR), kierowanym przez prezesa Dariusza Żyborta. Materiał zebrał i opracował członek SKOnSR, Dariusz Lewicki.
Izba oddaje hołd swoim nauczycielom zawodu
9 sierpnia 2025 r., podczas uroczystości odsłonięcia odrestaurowanych pomników dwóch zasłużonych lekarzy — dr. Wacława Jasińskiego (1881-1936) i dr. Antoniego Kozłowickiego (zm. 1871) — przedstawiciele Warmińsko-Mazurskiej Izby Lekarskiej, na czele z prezes Anną Lellą, zaproponowali przygotowanie i wydanie publikacji poświęconej medykom spoczywającym Na Rossie. Izba lekarska współpracuje nie tylko z Polskim Stowarzyszeniem Medycznym na Litwie, lecz od 2018 r. także ze SKOnSR, przekazując środki na renowację nagrobków polskich lekarzy na historycznym cmentarzu, który w tym roku obchodzi 225. rocznicę założenia. Dzięki tym działaniom udało się zachować i przywrócić pamięć o miejscach pochówku kilku medyków zasłużonych dla Polski i Litwy. Odnawianie tych pomników jest dla izby naturalnym obowiązkiem. Powojenna medycyna warmińsko-mazurska w dużej mierze opiera się na lekarzach z Wileńszczyzny. W ten sposób izba oddaje hołd swoim nauczycielom zawodu i dokłada swoją cegiełkę do pielęgnowania ich pamięci.
Materiały gromadzone przez dwie dekady
Pomysł wydania takiego słownika był bliski sercu prezesowi organizacji non-profit Dariuszowi Żybortowi. Dwadzieścia lat temu zaczął on gromadzić informacje o lekarzach pochowanych Na Rossie. Pierwsze materiały otrzymał od nauczycielki i przewodniczki wileńskiej, Heleny Noreikienė. Była to lista około pięćdziesięciu nazwisk, których groby należało odnaleźć na cmentarzu. W ustaleniu lokalizacji pomników pomogła Sabina Jakutowicz, wówczas studentka filologii polskiej na Uniwersytecie Wileńskim.
Wkrótce lekarz dentysta zorganizował pierwsze jesienne akcje sprzątania grobów lekarzy. Podczas porządków z kolegami z zawodu zauważył, że wiele nagrobków jest w coraz gorszym stanie, więc postanowił pozyskać środki na ich renowację. Żybort zwrócił się o pomoc do Alicji Marii Klimaszewskiej, ówczesnej prezes SKOnSR, i rozpoczęły się pierwsze kwesty Na Rossie — zbierano pieniądze na odnowę pomników medyków.
Apel skierowano także do lekarzy w Polsce i za granicą, prosząc ich o wsparcie. Odpowiedzieli medycy z Polskiego Towarzystwa Lekarskiego z Warszawy, Częstochowy, Krakowa, Ostrołęki, Śremu i Katowic. Dołączyło też Stowarzyszenie Lekarzy Polskich w Chicago oraz izby lekarskie: Okręgowa Izba Lekarska w Warszawie im. prof. Jana Nielubowicza, Śląska Izba Lekarska i Warmińsko-Mazurska Izba Lekarska.
Sześć lat temu, razem ze społecznikiem Dariuszem Lewickim, stworzono trasę tematyczną poświęconą 27 zasłużonym lekarzom pochowanym na Rossie; trasa jest dostępna na stronie rossa.lt. Ze studentami medycyny realizowano też projekty dotyczące lekarzy spoczywających na Cmentarzu Na Rossie i na Cmentarzu Bernardyńskim.
Koncepcja książki, wyzwania i owocna współpraca
Wydanie książki okazało się jednak znacznie trudniejsze. Aktywista wiedział, że sam nie da rady. Jedyną osobą, którą znał i która mogła się tego podjąć, był Dariusz Lewicki. Pod wpływem emocji zadzwonił do niego i opowiedział o propozycji kolegów z Olsztyna. Początkowo podszedł do tego z dystansem, ale wkrótce zgodził się na współpracę.
Czasu pozostało niewiele, jedynie 4,5 miesiąca do Nowego Roku. Razem stworzono koncepcję książki i wymieniano się materiałami o medykach; tych źródeł jednak brakowało, dlatego należało szukać informacji gdzie indziej. Wsparcia udzielił członek SKOnSR, historyk i archiwista Albert Wołk, który w litewskich archiwach odnalazł liczne materiały o medykach.
Zebrane biogramy dotyczą osób żyjących przez ponad dwa stulecia: od końca XVIII do końca XX w. Odtworzenie życiorysów medyków było trudne i często przypominało pracę detektywa. Dane biograficzne były fragmentaryczne i rozproszone: w archiwach, nekrologach, rocznikach zawodowych, wspomnieniach i dokumentach rodzinnych. Podjęto się żmudnych poszukiwań, porównywano źródła, weryfikowano daty i miejsca, lecz czasem trzeba się było pogodzić z nieuniknionymi brakami.
Luki w niektórych życiorysach wynikają z faktu, że wielu lekarzy nie pracowało w Wilnie ani na Wileńszczyźnie, lecz w odległych rejonach dzisiejszej Białorusi lub Rosji. Wielu pochowano Na Rossie zapewne dlatego, że tak zdecydowały rodziny; sprowadzenie szczątków często wynikało z więzi rodzinnych i symbolicznego znaczenia miasta. Najważniejsze źródła znajdują się w tamtejszych archiwach i instytucjach, do których dziś dostęp jest utrudniony lub niemożliwy. Pełne odtworzenie losów wymagałoby systematycznych, wieloletnich badań archiwalnych oraz znacznych nakładów czasu i środków. Mimo tych trudności udało się zrekonstruować losy blisko 200 osób, których obecność Na Rossie jest nie tylko faktem biograficznym, lecz także ważnym świadectwem historii medycyny.
Zdjęcia, przedruki i mapa
W publikacji, ułożonej według sektorów cmentarza i alfabetycznie, przy każdym zachowanym nagrobku zamieszczono zdjęcie. Dodatkowo znalazły się tam tylko 54 fotografie lub portrety, głównie przedruki prasowe i materiały archiwalnych, które stanowią wizualne uzupełnienie biogramów. Choć to niewielka część potencjalnie dostępnych materiałów, same zdjęcia są bardzo wartościowe: pozwalają przyjrzeć się twarzom opisywanych osób, uchwycić realia epoki oraz ułatwiają identyfikację i potwierdzanie informacji.
Przygotowano również osobną mapę dla każdego sektora cmentarza (opracował ją Bogusław Pacyno). Numery podane przy biografiach odpowiadają numerom na mapie, dzięki czemu łatwo można odnaleźć miejsce pochówku.
Zachęta dla badaczy
Z przykrością trzeba zauważyć, że większość osób wspomnianych w tym opracowaniu wciąż nie doczekała się szczegółowych badań. Być może ta publikacja stanie się zachętą dla innych badaczy do dalszych poszukiwań — nie tylko dotyczących lekarzy, lecz także innych grup zawodowych pochowanych Na Rossie: nauczycieli, artystów, architektów, duchownych i wielu innych. Każda z tych postaci to odrębna historia, opowieść, fragment większej narracji o wielokulturowym, wielojęzycznym i wielonarodowym Wilnie.
Książka stanowi zwięzłe, ale bogate kompendium o wileńskich medykach pochowanych Na Rossie. Publikacja napisana przystępnym językiem, skierowana jest zarówno do historyków i pasjonatów Wilna, jak i do mieszkańców oraz turystów. Poprzez biografie poszczególnych osób czytelnik poznaje dzieje miasta, jego środowiska naukowego i społecznego oraz wkład, jaki tu pozostawili zasłużeni lekarze.
Warto więc przyjść na prezentację tej książki, by usłyszeć opowieści, które nie zawsze trafiają do przewodników turystycznych, i zobaczyć Rossę w nowym świetle. Spotkanie daje szansę na pogłębioną rozmowę, wymianę wspomnień oraz bezpośrednie obcowanie z miejscem, które kryje wiele nieznanych historii. To okazja, by na żywo doświadczyć, jak pamięć o ludziach łączy się z historią miasta.
