Pomoc na granicy i pierwsze reakcje kryzysowe
Rumuńscy pracownicy socjalni rozpoczęli działania humanitarne na przełomie lutego i marca 2022 r., tuż po wybuchu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Pierwszy etap pomocy skoncentrował się na rumuńsko-ukraińskim przejściu granicznym, gdzie organizowano wsparcie dla napływających uchodźców.
Współpraca z lokalnymi służbami — w tym policją, strażą pożarną, personelem medycznym oraz wolontariuszami organizacji pozarządowych — pozwoliła na szybkie zorganizowanie punktów pomocy. Skala migracji i traumatyczne doświadczenia wielu przybywających rodzin ujawniły jednak potrzebę głębszych interwencji niż jedynie krótkoterminowe działania humanitarne.
W kolejnym etapie pracy, od kwietnia 2022 r., pomoc została rozszerzona na terytorium Ukrainy, w szczególności na Kamieniec Podolski. Miasto to, położone niedaleko stref działań wojennych, przyjęło tysiące przesiedleńców z bardziej zagrożonych rejonów kraju.
Szybko okazało się, że w tym regionie brakuje nie tylko infrastruktury, ale i podstawowego systemu usług socjalnych. Działania pomocowe były rozproszone, nieskoordynowane i skupiały się głównie na przekazywaniu dóbr materialnych, nie uwzględniając aspektów psychologicznych czy społecznych.
Budowa struktur i szkolenie kadr
Zespół rumuńskich specjalistów skoncentrował się na wzmocnieniu lokalnych instytucji i struktur odpowiedzialnych za pomoc społeczną. Wspólnie z władzami lokalnymi opracowano modele interwencji kryzysowej, wdrożono programy szkoleń dla miejscowych pracowników oraz rozwinięto usługi psychologiczne i społeczne.
Celem nie była wyłącznie pomoc doraźna, ale trwałe zakorzenienie systemowych rozwiązań odpowiadających na potrzeby osób dotkniętych wojną. Kluczowe znaczenie miało zachowanie godności beneficjentów i zapewnienie im możliwości uczestnictwa w procesie odbudowy.
W trakcie działań coraz bardziej uwidaczniała się potrzeba wzmacniania nie tylko jednostek, ale całych społeczności. Praca socjalna była traktowana nie jako reakcja na skutki wojny, ale jako narzędzie długofalowej odbudowy i zwiększania odporności.
Rozwiązania, które wcześniej nie funkcjonowały
Oprócz Kamieńca Podolskiego wsparciem objęto także inne regiony Ukrainy, w tym społeczności położone w bezpośrednim sąsiedztwie działań wojennych. Rozwijano działania, które wcześniej nie funkcjonowały — od tworzenia ośrodków społecznych po systemy pracy włączającej beneficjentów w działania na rzecz wspólnoty.
W ramach innowacyjnych projektów powstały Centra Wsparcia Społecznego Społeczności finansowane przez Międzynarodową Federację Pracowników Socjalnych (IFSW Europe). Placówki te oferowały poradnictwo socjalne, ocenę potrzeb oraz dostęp do podstawowych zasobów dla dzieci i dorosłych.
Szczególnym rozwiązaniem, które spotkało się z pozytywnym odbiorem, były sklepy społeczne. Ich koncepcja opierała się na systemie kuponów przyznawanych za pracę społeczną. W odróżnieniu od tradycyjnej pomocy materialnej, taka forma wsparcia przeciwdziałała bierności i umożliwiała osobom potrzebującym aktywne uczestnictwo w życiu lokalnym.
| Fot. ASProAS
Wsparcie dla dzieci i osób starszych
Osobną kategorią działań było stworzenie systemów wsparcia dla najbardziej wrażliwych grup społecznych — dzieci, osób starszych i przesiedlonych rodzin. Dzięki pozyskanym funduszom wyremontowano ośrodek dla seniorów w Svanceke oraz ośrodek w Tomakivce, gdzie zamieszkały matki z dziećmi.
Równolegle rozwijano usługi ukierunkowane na potrzeby najmłodszych, obejmujące m.in. poradnictwo, programy edukacyjne i psychologiczne. Przeprowadzano szkolenia dla specjalistów, organizowano seminaria i integrowano młodzież z rynkiem pracy, co pozwalało im odzyskać poczucie sprawczości i perspektywę zawodową.
Centralnym założeniem wszystkich podejmowanych działań było zaangażowanie lokalnych społeczności. Praca socjalna nie była narzucana z zewnątrz, lecz tworzona w ścisłej współpracy z mieszkańcami. Taka metoda działania pozwoliła na osiągnięcie trwałych efektów i budowanie zaufania.
Projekty, które w największym stopniu zaktywizowały mieszkańców — jak sklepy społeczne, szkolenia zawodowe czy centra wsparcia — potwierdziły skuteczność podejścia opartego na partycypacji.
Co z tego dla Litwy? Profilaktyka, nie leczenie
Podsumowując działania na terenie Ukrainy, rumuńscy pracownicy socjalni zidentyfikowali kilka kluczowych wniosków, które mogą mieć zastosowanie także w innych krajach — w tym na Litwie.
Po pierwsze, aktywne zaangażowanie społeczności zwiększa ich odporność i umożliwia lepsze dostosowanie rozwiązań do lokalnych realiów. Po drugie, grupy szczególnie wrażliwe — jak osoby starsze i niepełnosprawne — muszą być objęte specjalną uwagą w działaniach kryzysowych.
Kolejnym, trzecim wyzwaniem jest brak danych — bez odpowiedniej diagnozy trudno jest efektywnie rozdzielać zasoby i planować działania. Dlatego inwestycje w infrastrukturę informacyjną są niezbędne.
„Doświadczenia Ukrainy pokazały, że środki zapobiegawcze, takie jak wzmocnienie sieci społecznych, szkolenie pracowników socjalnych i tworzenie ośrodków wsparcia przed wystąpieniem kryzysu, są równie ważne jak pomoc doraźna” — podkreślają eksperci.
Eksperci przypominają, że odbudowa po wojnie czy kryzysie nie kończy się na naprawie zniszczonych budynków. Równie ważne jest przywracanie więzi społecznych, godności i zaufania.
Doświadczenia z Ukrainy mogą być dla Litwy cenną lekcją oraz inspiracją przy wzmacnianiu własnego systemu opieki społecznej w obliczu przyszłych wyzwań.
Czytaj więcej: Nicość finansowa, moralna i socjalna
Ana Rădulescu — prezes rumuńskiego krajowego stowarzyszenia pracowników socjalnych ASproAS i była prezes Międzynarodowej Federacji Pracowników Socjalnych (IFSW Europe).
Herbert Paulischin — prezes Centrum Kształcenia i Oceny Pracy Socjalnej (CFCECAS), do niedawna pełnił funkcję przedstawiciela IFSW Europe przy ONZ.