Rok 2026 rokiem Valančiusa, Radia Litewskiego i Litewskiej Grupy Helsińskiej
Sejm RL ogłosił rok 2026 rokiem biskupa żmudzkiego Motiejusa Kazimierasa Valančiusa, Radia Litewskiego i Litewskiej Grupy Helsińskiej.
Przyjęta przez posłów rezolucja ma na celu uczczenie 225. rocznicy urodzin biskupa Valančiusa, 100. rocznicy działalności Radia Litewskiego oraz 50. rocznicy powołania Litewskiej Grupy Helsińskiej.
Postanowiono także, że w nadchodzącym roku z większą uwagą będą obchodzone rocznice takich wydarzeń jak: 13 stycznia 1991 r., kiedy sowieccy żołnierze dokonali szturmu Wieży Telewizyjnej oraz budynku Państwowego Radia i Telewizji, próbując zdławić litewskie dążenia do niepodległości oraz masowy mord w Rainiai 25 czerwca 1941 r. Wówczas funkcjonariusze NKWD i żołnierze Armii Czerwonej w lesie Rainiai, w pobliżu Telsz, zamordowali 76 osób. Dodatkowo Sejm postanowił uczcić wybitne postacie zasłużone dla historii i kultury Litwy, m.in. Jonasa Basanavičiusa, Kazysa Griniusa, Antanasa Baranauskasa, Jana Bułhaka.
Prekursor litewskiego ruchu narodowego
Sejm ustanowił rok 2026 rokiem Motiejusa Kazimierasa Valančiusa (1801-1875) w uznaniu twórczości i dokonań tego pisarza, pedagoga, jednej z najważniejszych postaci w życiu religijnym, kulturalnym i społecznym Litwy w XIX w. W rezolucji sejmowej zaznacza się, że Valančius wniósł znaczący wkład w rozwój nauki oraz wspieranie oświaty i kultury. Był jednym z prekursorów litewskiego ruchu narodowego, jedną z centralnych postaci ówczesnej inteligencji litewskiej. W 1857 r. zainicjował ruch abstynencki. Biskup sabotował też akcję rusyfikacyjną prowadzoną przez generał gubernatora Murawjowa, organizował druk zakazanej literatury litewskiej w Prusach Wschodnich i jej przemyt na Litwę. Zmarł w Kownie, został pochowany w katedrze kowieńskiej.
Polski głos na Litwie
W 2026 r. będzie obchodzony jubileusz 100-lecia istnienia Litewskiego Radia, co upamiętnia historyczną datę, kiedy 12 czerwca 1926 r. nadano pierwszą próbną audycję w Kownie. „Historyczne wydarzenie świadczyło o modernizacji społeczeństwa, rozwoju technologii i środków masowego przekazu” — głosi sejmowa rezolucja.
W 1946 r. w Litewskim Radiu powstała polska redakcja. Programy w języku polskim cieszyły się wielką popularnością wśród Polaków mieszkających na Litwie.
— Jubileusz 100-lecia Radia Litewskiego chcemy mocno zaznaczyć na antenie — zarówno w audycjach publicystycznych, jak i programach wspomnieniowych. Planujemy również przygotowanie materiałów dokumentalnych oraz rozmów z byłymi pracownikami radia, które pokażą historię i znaczenie tej instytucji z różnych perspektyw. Szczególnym dniem obchodów będzie 12 czerwca — cały dzień antenowy poświęcimy wówczas jubileuszowi Radia Litewskiego. Szczegółowy program tego dnia jest jeszcze w trakcie opracowywania — mówi „Kurierowi Wileńskiemu” Anna Grigoit, redaktorka treści redakcji mniejszości narodowych LRT.
Z okazji jubileuszu na antenie litewskiego nadawcy publicznego pojawi się cykl audycji w języku polskim poświęconych tej dacie.
— W swych audycjach postaram się przybliżyć kilka dziesięcioleci działalności polskiej redakcji w radiu LRT. Będą to rozmowy z byłymi pracownikami rozgłośni, którzy tworzyli programy w języku polskim. Niektórzy moi rozmówcy nadal mieszkają na Litwie, niektórzy poza jej granicami — opowiada Renata Dunajewska, dziennikarka radiowa.
— Odniosę się też do historii oraz materiałów nagranych przez moich już byłych kolegów. Już są nagrania z Dominikiem Kuziniewiczem, czyli Wincukiem, który przez wiele lat na antenie nadawał swoje felietony, z Krystyną Jurewicz, byłą wieloletnią spikerką i dziennikarką. W planach mam nagrania rozmów z byłym spikerem Pawłem Giedroyciem, byłym kierownikiem polskiej redakcji Romkiem Mieczkowskim, dziennikarzem Wojciechem Piotrowiczem. Chciałabym opowiedzieć słuchaczom o ludziach, których pamiętam i z którymi pracowałam — powiedziała „Kurierowi Wileńskiemu”.
Symbol nieuzbrojonego oporu wobec sowieckiej okupacji
Rezolucja sejmowa głosi, że 25 listopada 1976 r. powstała litewska organizacja dysydencka Litewska Grupa Helsińska (oficjalna nazwa: Litewska Grupa Społeczna ds. Wsparcia Realizacji Porozumień Helsińskich), która pomimo reżimu okupacyjnego na Litwie, zdołała publicznie i aktywnie bronić praw człowieka.
„Ruch dysydencki znacząco przyczynił się do nagłaśniania zbrodni Związku Sowieckiego, przekazywania wolnemu światu przesłań o naruszeniach praw człowieka popełnionych przez reżim komunistyczny” — podkreśliła Paulė Kuzmickienė, przewodnicząca sejmowej Komisji Walk o Wolność i Państwowej Pamięci Historycznej. 1 sierpnia 1975 r. w Helsinkach podpisano „Akt końcowy o bezpieczeństwie i współpracy w Europie”, w którym 35 państw, w tym Związek Sowiecki, okupujący wówczas Litwę, zobowiązało się do przestrzegania praw człowieka. W celu ujawnienia naruszeń tego aktu, w ZSRS zaczęto tworzyć tzw. Grupy Helsińskie. Litewscy dysydenci założyli 25 listopada 1976 r. Litewską Grupę Helsińską. Stała się ona symbolem nieuzbrojonego oporu Litwy wobec sowieckiej okupacji. Pomimo ciągłych prześladowań, członkowie organizacji odważnie działali, dokumentując wydarzenia, nagłaśniając na całym świecie łamanie praw człowieka na okupowanej Litwie i aktywnie przyczyniając się do przywrócenia niepodległości państwa.
W celu upamiętnienia tej daty na Litwie zaplanowano szereg wydarzeń. Centrum Badań nad Rozwojem Demokracji im. Andrieja Sacharowa przy Uniwersytecie Witolda Wielkiego zorganizuje z tej okazji XVI Międzynarodową Konferencję Naukową im. Andrieja Sacharowa. Planowane jest również zorganizowanie wystawy o Litewskiej Grupie Helsińskiej w Muzeum Wojennym im. Witolda Wielkiego w Kownie, wystawę objazdową w języku litewskim i angielskim.
Paulė Kuzmickienė zaznaczyła, że patroni 2026 r. zostali wybrani uchwałą Sejmu, która jest wynikiem konsultacji z litewskimi historykami oraz społecznikami.
Patroni 2026 r. w Polsce: m.in. Giedroyc
Senat RP postanowił, że rok 2026 będzie obchodzony jako rok: Miasta Gdyni, Robotniczych Protestów Czerwca 1976, Andrzeja Wajdy, Jerzego Giedroycia, Błogosławionej Matki Elżbiety Róży Czackiej.