Dziewięć znaczących postaci polskiej historii zostało wybranych uchwałami Sejmu i Senatu RP na patronów rozpoczętego 2026 r. Będzie on także rokiem Polskiego Radia, Polskiej Kolei, Miasta Gdyni, a ponadto ma upamiętniać Robotnicze Protesty Czerwca 1976 i promować profilaktykę zdrowotną.
Nowy rok zawsze niesie z sobą ważne rocznice. To one stanowią najczęściej inspirację dla posłów i senatorów, którzy podejmują uchwały o wybraniu patronów kolejnych 12 miesięcy. Tym razem wskazali, że będą one upamiętniać: Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, Ignacego Daszyńskiego, Józefa Czapskiego, Sergiusza Piaseckiego, Stanisława Staszica, Mieczysława Fogga, Andrzeja Wajdę, Jerzego Giedroycia oraz bł. Matkę Elżbietę Różę Czacką. Ten czas będzie także okazją do świętowania stuleci Miasta Gdyni, Polskiego Radia i PKP oraz do przypominania o robotniczych protestach sprzed 50 lat.
Rok 2026 został również ustanowiony Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej. Ma to podkreślać znaczenie profilaktyki w przeciwdziałaniu chorobom cywilizacyjnym, takim jak: choroby serca, nowotwory, cukrzyca czy depresja.
Zaangażowani duchowni
Jedyną kobietą wśród tegorocznych patronów jest urodzona 150 lat temu bł. Matka Elżbieta Róża Czacka – niewidoma Matka Niewidomych. Była ona prekursorką i krzewicielką polskiej tyflologii – nauki o niewidomych.
Założyła Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża, powołanych do służby osobom ociemniałym i do wynagradzania Bogu za duchową ślepotę ludzi. W 1910 r. z własnych funduszy założyła schronisko dla niewidomych w Warszawie, przekształcone następnie w Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi. Jako pierwsza w Polsce rozpoczęła opracowywanie i wprowadzanie zakrojonej na szeroką skalę systemowej opieki nad niewidomymi.
Założyła szkołę powszechną, ochronkę, bibliotekę i dom opieki dla starszych ociemniałych kobiet. Prowadziła też warsztaty umożliwiające osobom ociemniałym zdobywanie praktycznych umiejętności, w tym warsztaty zawodowe dla ociemniałych mężczyzn. W podwarszawskich Laskach stworzyła ośrodek pomocy ociemniałym.
W uznaniu wybitnych zasług dla osób niewidomych prezydent Stanisław Wojciechowski odznaczył Matkę Czacką Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, prezydent Ignacy Mościcki wręczył jej Złoty Krzyż Zasługi, a prezydent Lech Kaczyński pośmiertnie odznaczył ją Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. Matka Elżbieta Róża Czacka jest błogosławioną Kościoła katolickiego, beatyfikowaną 12 września 2021 r. „Całe życie Matki Czackiej to służba” – podkreślili senatorowie w uchwale ustanawiającej ją patronką roku 2026.
Spośród osób duchownych patronem nowego roku w Polsce jest także Stanisław Staszic, ksiądz katolicki – o czym nie wszyscy pamiętają – który jednak przez ostatnie 20 lat życia nie nosił sutanny i nie pełnił posługi duszpasterskiej. Był filozofem, pisarzem politycznym i publicystą. Także tłumaczem, geologiem, działaczem państwowym i pionierem spółdzielczości.
Nazwano go ojcem polskiej geologii, ponieważ prowadził badania geologiczne, tworząc pierwsze opracowania i mapy geologiczne ziem polskich. W Królestwie Kongresowym współorganizował kluczowe instytucje edukacyjne i przemysłowe, modernizował górnictwo i hutnictwo. Jako właściciel ziemski tworzył pionierskie spółdzielnie rolnicze, znosił pańszczyznę. Swój majątek przeznaczył na cele społeczne. W tym roku przypada 200. rocznica jego śmierci.
Mecenas i twórcy
Także 200 lat temu zmarł Józef Maksymilian Ossoliński, twórca Ossolineum, wybitny mecenas polskiej kultury i nauki. Dzięki jego pasji gromadzenia książek i rękopisów zachowały się bezcenne świadectwa historii i literatury polskiej. „Fundację Ossolińskiego” uznano za symbol wytrwałości Polaków w obronie tożsamości i niepodległości.
Ossolineum, wzbogacone o Muzeum Książąt Lubomirskich, stało się jednym z najważniejszych ośrodków polskiej kultury. Założone we Lwowie, a obecnie mające swoją siedzibę we Wrocławiu, istnieje od przeszło 200 lat i prowadzi działalność biblioteczną, muzealną, wydawniczą, naukową, oraz kulturalną. Zbiory ossolińskie liczą dziś ponad 2 mln jednostek!
6 marca obchodzić będziemy setną rocznicę urodzin, a 9 października – dziesiątą rocznicę śmierci Andrzeja Wajdy. Jednego z najwybitniejszych polskich reżyserów filmowych Senat RP ustanowił patronem roku w uznaniu jego twórczości i dokonań. Jego filmy weszły do kanonu arcydzieł światowego kina i stanowią bezcenny polski depozyt w archiwach dziesiątej muzy.
Jak podkreślono w uchwale, dzieła autora „Popiołu i diamentu” skalą artystycznych dokonań i jakością obywatelskiej postawy plasują go wśród najwybitniejszych twórców kultury polskiej XX i początków XXI w. Swoją twórczością zbudował pomost pomiędzy „polskim czasem przeszłym” a teraźniejszością i przyszłością. Zarówno osobiście, jak i przez swoje dzieła Andrzej Wajda stał się ambasadorem Polski i polskiej kultury w świecie.
125 lat temu urodził się Mieczysław Fogg, wybitny piosenkarz, który wykonał ponad 2 tys. utworów, sprzedał ponad 25 mln płyt, dał kilkadziesiąt tysięcy koncertów w Polsce i za granicą. Najbardziej znane jego przeboje to: „Tango milonga”, „Ta ostatnia niedziela”, „Jesienne róże”, „Pierwszy siwy włos”, „Mały biały domek”. O czym mniej powszechnie wiadomo, Fogg walczył także w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., podczas II wojny światowej należał do Armii Krajowej i walczył w Powstaniu Warszawskim, otrzymał Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami, a w 1989 r. – medal „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata”.
Ludzie kultury
120 lat temu urodził się Jerzy Giedroyć, jeden z najważniejszych myślicieli politycznych XX w. To będzie okazja do przypomnienia, że całe swoje życie poświęcił sprawie niepodległości Polski – tolerancyjnej i nowoczesnej, ale też szanującej własne tradycje narodowe.
Senatorowie w uchwale podkreślili, że jako założyciel i redaktor naczelny paryskiej „Kultury” oraz wieloletni współpracownik wielu polskich i międzynarodowych instytucji Giedroyć przyczynił się do kształtowania polskiej myśli politycznej oraz promowania idei wolnościowych i demokratycznych w kraju i na świecie. W 2026 r. przypada też 80. rocznica założenia przez niego wydawnictwa „Instytut Literacki” w Rzymie, które było ważnym ośrodkiem życia intelektualnego i kulturalnego Polonii oraz miejscem publikacji wielu istotnych dzieł literackich i naukowych.
Jerzy Giedroyć i jego współpracownicy propagowali koncepcję „Polski w Europie”, podkreślając znaczenie współpracy z sąsiadami, w tym z wolnymi Ukrainą, Białorusią i Litwą. W ten sposób „Kultura” stawała się głosem w sprawie przyszłości Polski i jej miejsca w Europie.
Czytaj więcej: Jerzy Giedroyć nie był wrogo nastawiony wobec litewskich Polaków
Jednym ze współtwórców „Kultury” był Józef Czapski, którego 130. rocznica urodzin przypadnie w kwietniu. Był wybitnym malarzem, pisarzem i jednym z najważniejszych świadków XX w., który odegrał ważną rolę w dokumentowaniu losów polskich jeńców podczas II wojny światowej. Jako jeden z ocalałych z Katynia poświęcił życie poszukiwaniom prawdy o zbrodni i świadczeniu o niej.
Jego twórczość malarska i literacka, pełna refleksji nad pamięcią i losem człowieka, zyskała uznanie w Polsce i na emigracji. Jego obrazy prezentowane były na wystawach we Francji, w Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Brazylii, Belgii. Znajdują się w wielu cenionych zagranicznych kolekcjach.
Sergiusz Piasecki, podobnie jak Czapski, również był żołnierzem, ale także agentem wywiadu, wreszcie jednym z najważniejszych pisarzy XX w. Jego losy – jak żadnego z tegorocznych patronów – silnie związane były z Wileńszczyzną. Życie Piaseckiego, pełne dramatycznych epizodów i konfliktów z władzami, nadało jego twórczości – wydawanej w emigracyjnym drugim obiegu – wyjątkową intensywność i prawdziwość.
Jego najbardziej znanym dziełem jest „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy”. Książka oparta została o własne doświadczenia przemytnika na Kresach. Właśnie w uznaniu niezwykłych losów i twórczości Piasecki wybrany został patronem roku.
Na gruncie polityki
160. rocznica urodzin i 90. śmierci stały się przyczynkiem dla umieszczenia w gronie patronów Ignacego Daszyńskiego, premiera, marszałka Sejmu i jednego z ojców polskiej niepodległości. Daszyński, socjalista, działał na rzecz demokracji parlamentarnej, poprawy losu robotników i odrodzenia Polski. Jako marszałek Sejmu (1928–1930) był obrońcą demokracji, wolności prasy i praw mniejszości oraz przeciwnikiem rosyjskiego imperializmu i bolszewizmu.
Senatorowie zdecydowali, że w 50. rocznicę wydarzeń z 25 czerwca 1976 r. w Radomiu, Ursusie i Płocku 2026 będzie obchodzony także jako Rok Robotniczych Protestów Czerwca 1976. W uchwale podkreślili, że największym dramatem, przy brutalnym spacyfikowaniu manifestujących, nie było użycie milicyjnych pałek, petard gazowych czy armatek wodnych, ale fakt, że „brat wystąpił przeciwko bratu”. Po wydarzeniach czerwcowych powstał Komitet Obrony Robotników, a w 1977 r. – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela.
Piękni stuletni
W rozpoczętym roku przypadają trzy ważne stulecia. W niedzielę 18 kwietnia 1926 r. o godz. 17 historyczne słowa spikerki Janiny Sztompkówny: „Halo, halo, Polskie Radio. Fala 480 metrów”, poprzedziły pierwszą oficjalną audycję, w której zaprezentowano muzykę Fryderyka Chopina. Uchwałę ustanawiającą rok 2026 Rokiem Polskiego Radia przyjął Sejm „w setną rocznicę rozpoczęcia regularnego nadawania programu”.
Archiwa Polskiego Radia zawierają niezapomniane audycje i porywające relacje z najważniejszych wydarzeń. „Polskie Radio wraz z rozgłośniami regionalnymi nieustannie jednoczy słuchających. Dla wielu z nich jest ciągle oknem na świat, teatrem wyobraźni, wyjątkowym źródłem emocji. W XXI w. nie maleje jego społeczna funkcja, a świat cyfrowy i rozwijające się technologie jeszcze tę funkcję umacniają i powodują, że znaczenie i pozycja Polskiego Radia wzrastają” – zaznaczono w uchwale.
W 1926 r. nadano także prawa miejskie Gdyni. Włączenie miasta do grona patronów ma docenić jego ogromną rolę i kluczowe znaczenie w rozwoju gospodarczym Polski oraz przemianach ustrojowych. W uchwale Senatu RP przypomniano historię tego niezwykłego miasta, „symbolu dynamicznego rozwoju gospodarczego i nowoczesności w polskiej historii”, od czasu jego budowy i uzyskania praw miejskich w 1926 r., przez okres rozkwitu w latach 30. XX w., tragedię II wojny światowej, wydarzenia Grudnia ’70, aż po współczesność.
Sejm RP ustanowił także 2026 Rokiem Polskiej Kolei, upamiętniając 100. rocznicę powołania Polskich Kolei Państwowych przez prezydenta Ignacego Mościckiego (24 września 1926 r.). Kolej odegrała kluczową rolę w scalaniu państwa po odzyskaniu niepodległości, w czasie II wojny światowej, w PRL, a także w okresie przemian po 1989 r. Rok 2026 ma uczcić wkład kolei i kolejarzy w państwowość i nowoczesny transport publiczny.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 01 (03) 10-16/01/2026
