— Dzień ten na Litwie obchodzony jest od 2023 r. Jest to ważna okazja dla litewskiego społeczeństwa do rozwijania tolerancji, poczucia wspólnoty i obywatelskiej odpowiedzialności, a także do oddania hołdu żydowskim ratownikom oraz upamiętnienia ofiar Holokaustu. Ratujący są prawdziwymi symbolami człowieczeństwa — ludźmi, którzy nie pozostali obojętni w czasach ciemności, przemocy i nienawiści — mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” dr Dovilė Čypaitė-Gilė, kierowniczka oddziału Badań Historycznych w Muzeum Historii Żydów im. Gaona Wileńskiego.
Uroczystość o szczególnym znaczeniu
Rozmówczyni zauważa, że wydarzenie, organizowane przez Rząd RL i Uniwersytet Wileński, staje się piękną tradycją i może zapisać się w pamięci społeczeństwa jako uroczystość o szczególnym znaczeniu.
— W tym roku inicjatywa odczytywania imion i nazwisk osób ratujących Żydów została rozszerzona na całą Litwę — do obchodów przyłączyły się różne miasta i miasteczka. Data ta i wydarzenie mają szczególne znaczenie dla Muzeum Historii Żydów im. Gaona Wileńskiego. od 1992 r. muzeum bada historie osób ratujących Żydów, gromadzi archiwum i corocznie zgłasza kandydatów do odznaczenia Krzyżem Ratowania Ginących. Dlatego niezwykle istotna jest współpraca muzeum przy organizacji tego dnia — udostępnianie spisów nazwisk osób ratujących Żydów oraz gromadzenie danych pozwala, by pamięć o nich pozostała żywa — zaznacza dr Dovilė Čypaitė-Gilė.
Imiona i nazwiska osób ratujących odczytali przedstawiciele władz państwowych, politycy, pracownicy Muzeum Historii Żydów im. Gaona Wileńskiego, członkowie społeczności żydowskiej, krewni ratujących, przedstawiciele społeczności etnicznych, duchowieństwa, Uniwersytetu Wileńskiego. W wydarzeniu udział wzięła premier Inga Ruginienė.
Nazwiska dotąd nieznane
W tym roku zostały odczytane nazwiska nie tylko osób uhonorowanych Krzyżem Ratujących Ginących lub tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, ale wszystkich dotąd nieznanych osób, które podczas II wojny światowej ratowały w Litwie Żydów.
Jak zaznaczyła prof. dr Jurgita Verbickienė, wykładowczyni Wydziału Historycznego UW oraz jedna z inicjatorek obchodów, pomysł poświęcenia tegorocznych uroczystości nieznanym osobom ratującym Żydów narodził się podczas jej stażu w Instytucie YIVO w Nowym Jorku, po wysłuchaniu historii o kobiecie, która jako dziecko została uratowana na Litwie.
„Miała zaledwie dwa lub trzy lata, dlatego nie pamięta ani miasta, z którego pochodziła, ani ludzi, którzy ją uratowali. Wiele lat marzy o tym, by móc komuś podziękować, lecz nie wie komu, ponieważ nie zna żadnych nazwisk” — powiedziała profesor.
Dzielna bibliotekarka
Dzień Osób Ratujących Litewskich Żydów obchodzony jest 15 marca — w dniu przyznania w 1966 r. Onie Šimaitė, bibliotekarce UW, tytułu Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. Podczas okupacji hitlerowskiej Ona Šimaitė (1894-1970) miała pozwolenie na wstęp do wileńskiego getta. Oficjalnym powodem jej wizyt było odzyskiwanie książek wypożyczonych z biblioteki uniwersyteckiej przez studentów narodowości żydowskiej. W rzeczywistości jednak pomagała ludziom uwięzionym w getcie — dostarczała żywność, fałszywe dokumenty, broń, a z getta wynosiła listy, cenne rękopisy, a przede wszystkim ratowała żydowskie dzieci, wynosząc je w wiklinowych koszach razem z książkami. Pomogła dziesiątkom Żydów, za co została aresztowana i deportowana do obozu koncentracyjnego w Dachau.
Ponad 900 mieszkańców Litwy, którzy ratowali Żydów podczas Holokaustu w czasie II wojny światowej, zostało uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
