Na początku XX w. ludzki mózg stał się jednym z najważniejszych przedmiotów zainteresowania europejskiej nauki. Powstające wówczas laboratoria podejmowały próby odnalezienia w jego strukturze materialnych śladów inteligencji, chorób psychicznych, indywidualności, a nawet geniuszu.
Do dziś najbardziej intrygującym pozostaje najsłynniejszy, a zarazem do dziś nieodnaleziony obiekt związany z działalnością Polskiego Instytutu Badań Mózgu w Wilnie — mózg Józefa Piłsudskiego (1867-1935), jednego z twórców niepodległego państwa polskiego.
Nadzieja na udoskonalenie człowieka
„Pomysł na tę wystawę narodził się jeszcze w 2018 r., kiedy wspólnie z artystą Vitalijusem Strigunkovem badaliśmy wspólne konteksty historii Polski i Litwy. Wówczas naszą uwagę przyciągnęła niezwykła i zagadkowa historia o niespodziewanym zaginięciu mózgu Józefa Piłsudskiego. Zafascynował mnie absurdalny fakt, że mózg najważniejszego polskiego przywódcy XX w. po prostu zaginął” — mówi Krzysztof Gufrański, współkurator wystawy.
Jak podkreślają organizatorzy, wystawa nie dotyczy jednego zaginionego mózgu, lecz znacznie szerszego zjawiska — ludzkiego marzenia o odnalezieniu w mózgu materialnych dowodów geniuszu, inteligencji czy politycznej wielkości.
— Cele stawiane przez neurologów sprzed stu lat mogą dziś wydawać się makabryczne, jednak wówczas były postrzegane jako postęp i nadzieja na udoskonalenie człowieka. Dziś wiemy, że takie dążenia mogą prowadzić do nieetycznych eksperymentów i selekcji ludzi. Fascynacja mózgiem i jego wciąż niepoznanymi obszarami pozostaje jednak aktualna, co pokazują współczesne dzieła prezentowane na wystawie — komentuje dla „Kuriera Wileńskiego” Rasa Antanavičiūtė, dyrektorka Muzeum Miasta Wilna i współkuratorka wystawy.
Niezwykle popularna dziedzina badań
Wystawa powstała we współpracy Muzeum Miasta Wilna oraz Instytutu Polskiego w Wilnie.
— Przed wojną w Wilnie działał Instytut Mózgu, zajmujący się badaniami nad ludzkim mózgiem. W tamtym czasie była to niezwykle popularna dziedzina badań — podejmowali ją naukowcy i lekarze w całej Europie. Po śmierci Józefa Piłsudskiego, który był postrzegany jako wybitny mąż stanu, a przez wielu także jako człowiek o wyjątkowych zdolnościach i twórca odrodzonego państwa polskiego, Instytut podjął się badań nad jego mózgiem. Ciekawostką jest również to, że Instytut Mózgu mieścił się przy ulicy Letniej — w miejscu, w którym później przez wiele lat funkcjonował szpital psychiatryczny. To dla nas szczególnie ważne, ponieważ jako Instytut Polski chcemy przypominać także o historii II Rzeczypospolitej, dorobku polskich naukowców oraz o wielu mniej znanych, a niezwykle interesujących faktach, które mogą być dziś odkrywane na nowo. Dlatego bardzo się cieszę, że wystawa zostanie zaprezentowana właśnie w miejscu, w którym przed laty działał Instytut Mózgu. To wyjątkowe połączenie historii miejsca, nauki i pamięci o ważnych postaciach polskiej historii — mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Barbara Orszewska, ekspertka ds. programowych Instytutu Polskiego w Wilnie.
Wystawa będzie czynna w tym samym miejscu, w którym w okresie międzywojennym działał instytut. Otwarcie ekspozycji 7 października o godz. 18:00 w pomieszczeniach Wileńskiego Miejskiego Centrum Zdrowia Psychicznego przy ul. Vasaros 3, na II piętrze.
Wystawa będzie dostępna dla zwiedzających do 13 grudnia. Wstęp jest bezpłatny.
