30 września na placu Ratuszowym 20, gdzie niegdyś pracował Władysław Starewicz, odsłonięto symboliczną tablicę pamiątkową.
Jak podaje Muzeum Miasta Kowna, Władysław Starewicz spędził w tym mieście ważny etap swojego życia i twórczości. To właśnie tutaj zainteresował się fotografią i rozpoczął pierwsze prace filmowe.
Korzystając z kamery przekazanej miejskiemu muzeum, twórca nakręcił swój pierwszy film dokumentalny „Ponad Niemnem” („Virš Nemuno“), a w 1910 r. stworzył pierwszy w historii kina film animacji lalkowej „Walka żuków” (,,Elniaragių kova“). W tym samym roku nakręcona w Kownie „Piękna Lukanida” przyniosła reżyserowi międzynarodową sławę.
Ze względu na to powiązanie z historią kina Kowno z inicjatywy Litewskiego Stowarzyszenia Kultury Filmowej zostało zgłoszone Europejskiej Akademii Filmowej jako miejsce o szczególnym znaczeniu dla światowej historii kultury filmowej. Akademia zdecydowała następnie o wpisaniu miasta na listę Skarbów Europejskiej Kultury Filmowej.
Wniósł wkład w rozwój kultury całego świata
Simonas Jazavita, dyrektor Muzeum Miasta Kowna, podkreśla, że działalność twórcza Władysława Starewicza w Kownie stała się częścią światowej historii kultury, a międzynarodowe wyróżnienie pomaga przypomnieć o znaczeniu tego miejsca.
– Uważam, że postać ta jest niesłusznie zapomniana. Był to człowiek, który rozsławiał nasze miasto, zrobił światową karierę i wniósł wkład w rozwój kultury całego świata. Jednak na Litwie, gdzie rozpoczęła się jego droga zawodowa, o jego działalności mówiono dość fragmentarycznie. Nie brakowało pojedynczych entuzjastów, którzy rozumieli znaczenie Starewicza i starali się go popularyzować, jednak trudno było przebić się do masowego przekazu i wyjść poza krąg „tematów tylko dla specjalistów”. Dlatego mam nadzieję, że wszelkie publiczne znaki i inicjatywy będą lepiej przypominać zwykłym mieszkańcom i turystom o tym niezwykłym człowieku – mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Simonas Jazavita.
Rozmówca przypomina, że w 1909 r., kiedy kino na całym świecie stawiało dopiero pierwsze kroki, Starewicz, korzystając z kamery zakupionej przez Muzeum Miasta Kowna, nakręcił swój pierwszy film dokumentalny „Ponad Niemnem” („Virš Nemuno”).
– Jest to bardzo symboliczne, ponieważ dla mieszkańców Kowna największa rzeka Litwy jest szczególnie bliska i cenna. Najwyraźniej była ona ważna również dla Starewicza. Choć sam film nie zachował się do naszych czasów, możemy cieszyć się, że Niemen w ten sposób znalazł swoje miejsce w historii kina. Muzeum Miasta Kowna było wówczas jeszcze młodą instytucją, jednak pod kierownictwem innej niezwykle światłej postaci – archeologa Tadasa Daugirdasa – było, jak na warunki tamtej epoki, instytucją nowoczesną i doskonale orientującą się nie tylko w przemianach technologicznych zachodzących w regionie, lecz także w kontekście zmian obejmujących całą Europę. Warto i przyjemnie o tym pamiętać – zauważa Simonas Jazavita.
Z okazji uhonorowania reżysera w kowieńskim centrum filmowym „Romuva” odbył się bezpłatny pokaz filmów Władysława Starewicza.
Rzeźby bohaterów-owadów
Obok nowej tablicy, odsłoniętej 30 września znajduje się również wcześniejsza tablica pamiątkowa oraz kompozycja rzeźbiarska przedstawiająca tragiczne losy animacyjnych bohaterów – owadów: chrząszcza jelonka rogacza, mrówki i pasikonika.
Na odsłoniętej w 2022 r. na dawnym budynku pierwszego Muzeum Miasta Kowna, tablicy pamiątkowej widnieje napis: „W tym budynku, będącym wówczas siedzibą Muzeum Miasta Kowna, swoją drogę zawodową jako kinematograf rozpoczął Władysław Starewicz (1882–1965), twórca pierwszych na świecie arcydzieł animacji lalkowej”. Tekst umieszczono w języku litewskim i angielskim.
Litewsko – angielska tablica pamiątkowa znajduje się także na kamienicy przy alei Laisvės 37, w której twórca mieszkał w latach 1909-1912.
Jego twórczość na zawsze zmieniła świat animacji
Władysław Starewicz (1882–1965) to reżyser filmowy, operator i pionier przestrzennej animacji lalkowej – jednej z najstarszych i niezwykle pracochłonnych technik filmowych. Artysta często nazywany jest „europejskim Disneyem”, chociaż kiedy artysta tworzył swe pierwsze filmy Walt Disney chodził jeszcze do szkoły.
Urodzony w Moskwie w polskiej rodzinie, był pierwszym polskim twórcą, który eksperymentował z techniką animacji lalkowej.
W latach 1886–1911 mieszkał i tworzył w Kownie. Później był reżyserem w moskiewskich studiach filmowych, gdzie jako jeden z pierwszych w Rosji zaczął tworzyć animowane filmy rysunkowe. Od 1919 r. mieszkał we Włoszech, a od 1920 r. – w Paryżu.
Jego przygoda z filmem rozpoczęła się od fascynacji owadami. W 1910 r. w domowej pracowni w Kownie zrealizował „Walkę żuków” – jeden z najwcześniejszych filmów lalkowych na świecie. Wykorzystując nieżywe okazy żuków, druciki i poklatkową technikę zdjęciową, nadał owadom pozory życia. Niedługo później powstała „Piękna Lukanida”, pierwszy film Starewicza z bardziej rozbudowaną fabułą.
Artysta szybko zdobył międzynarodową sławę. Po wyjeździe do Francji tworzył w swoim domu w Fontenay-sous-Bois, gdzie pracował wraz z rodziną. Żona pomagała przy tworzeniu lalek i szyciu kostiumów, córki wspierały produkcję, a młodsza Nina występowała w filmach ojca.
Starewicz był autorem około 70 filmów, w tym kilkudziesięciu animacji lalkowych i kilkunastu filmów fabularnych. Samodzielnie tworzył scenariusze, lalki i scenografie, zajmował się zdjęciami, montażem i reżyserią, nieustannie eksperymentując z możliwościami filmu i efektami specjalnymi.
Zmarł w 1965 r. w Fontenay-sous-Bois. Pozostawił niedokończony film „Jak pies z kotem”. Mimo międzynarodowych sukcesów i popularności, pod koniec życia żył w trudnych warunkach. Jego nieugięte dążenie do niezależności twórczej sprawiło, że większość filmów realizował własnymi siłami, przy pomocy najbliższej rodziny.
Dziś Władysław Starewicz pozostaje jedną z najważniejszych postaci w historii światowej animacji lalkowej.
Prestiżowa inicjatywa
Kowno jest już drugim miejscem na Litwie wyróżnionym przez Europejską Akademię Filmową i wpisanym na listę Skarbów Europejskiej Kultury Filmowej (Treasures of European Film Culture). W 2025 r. w Nidzie symboliczną tablicę odsłonił dyrektor generalny EFA Matthijs Wouter Knol. To pierwsze miejsce na Litwie uhonorowane w ramach tej prestiżowej inicjatywy.
Mierzeja Kurońska została wpisana na listę Skarbów Europejskiej Kultury Filmowej, obejmującą 60 miejsc o szczególnym znaczeniu dla historii europejskiego kina. Wśród wyróżnionych lokalizacji znajdują się m.in. Fontanna di Trevi w Rzymie, Schody Potiomkinowskie w Odessie oraz paryska kawiarnia znana z filmu „Amelia”. Kandydaturę Neringi zgłosiło Litewskie Stowarzyszenie Kultury Filmowej, podkreślając znaczenie Mierzei Kurońskiej dla historii litewskiego kina. Powstały tu m.in. produkcje „Jausmai” i „Maža išpažintis” – ważne dzieła litewskiej klasyki filmowej.
