Antanas Žmuidzinavičius był również jednym ze współzałożycieli Litewskiego Związku Strzelców (Lietuvos šaulių sąjunga), a zgromadzona przez niego kolekcja sztuki ludowej i diabelskich figurek stała się podstawą kowieńskiego Muzeum Diabłów.
Muzeum Twórczości i Zbiorów Antanasa Žmuidzinavičiusa zostało otwarte w 1966 r., po śmierci artysty. Mieści się ono przy ulicy V. Putvinskio 64, w domu rodzinnym Žmuidzinavičiusów. Ekspozycja w domu-muzeum przybliża życie malarza i jego rodziny. W mieszkaniu oraz pracowni zachował się wystrój z lat 30. i 40. XX w., w tym oryginalne meble i różnorodne elementy wyposażenia wnętrz.
Dom w sercu międzywojennego Kowna
Ekspozycja obejmuje trzy pomieszczenia: salon oraz pokoje córki Giedrė i żony Marii. Była to jedna z najbardziej znanych rodzin międzywojennego Kowna, mieszkająca w samym centrum miasta. W okresie, gdy Kowno pełniło funkcję tymczasowej stolicy Litwy, ulica V. Putvinskio należała do najbardziej prestiżowych ulic miasta. Swoje domy budowali tu kowieńscy burmistrzowie Jonas Vileišis i Antanas Gravrogkas, mieściły się tu przedstawicielstwa dyplomatyczne wielu państw. Ulica była nazywana przez mieszkańców Kowna ulicą dyplomatów.
Nowatorski i nowoczesny projekt budynku uznawany jest za przykład wczesnego modernizmu. Najbardziej reprezentacyjnym i największym pomieszczeniem jest salon. Zachował on autentyczny wystrój z okresu międzywojennego. Na ścianach wiszą dzieła znanych artystów litewskich i zagranicznych, m.in. prace Mikalojusa Konstantinasa Čiurlionisa. Znajduje się tu również rysunek polskiego malarza Wojciecha Gersona.
Zwiedzający mogą obejrzeć także pracownię artystyczną Antanasa Žmuidzinavičiusa. Prezentowane są tu obrazy artysty pochodzące z różnych okresów twórczości. Ekspozycja zawiera m.in. sztalugę z ostatnim rozpoczętym przez artystę obrazem. Na parapetach i półkach znajdują się rzeźby sztuki ludowej oraz pamiątki przywiezione z różnych podróży.
Interesujące początki słynnej kolekcji diabłów
W 1906 r., podczas przygotowań do pierwszej litewskiej wystawy sztuki, artysta otrzymał od pewnego Żmudzina drewnianą figurkę diabła, podarowaną mu jako przykład litewskiej sztuki ludowej. Žmuidzinavičius dostrzegał w dziedzictwie ludowym nie tylko wartość etnograficzną, lecz także ogromną wartość artystyczną.
W ciągu swojego życia zgromadził 23 różne kolekcje, jednak największą wartość stanowiła dla niego kolekcja diabłów. Początkowo planował zebrać jedynie 13 „diabelskich” tuzinów diabłów – 169 eksponatów, jednak kolekcja szybko rozrosła się do dwudziestu „diabelskich” tuzinów, czyli 260 figurek. Wszystkie zostały podarowane mu przez przyjaciół, znajomych i osoby podzielające jego zainteresowania.
Po śmierci założyciela kolekcja diabłów zaczęła się intensywnie powiększać, szczególnie w latach 70. i 80. XX w. W 1982 r. przeniesiono ją z pracowni artysty do osobnego budynku, w którym utworzono Muzeum Diabłów.
Dziś znajduje się tam ponad 3 tys. figurek, masek i pamiątek przedstawiających diabły, pochodzących z różnych stron świata. Na drugim piętrze prezentowane są prace twórców ludowych, rzemieślników i profesjonalnych artystów, natomiast trzecie piętro zajmują dary zagranicznych gości. Zgromadzone eksponaty pochodzą z Europy, obu Ameryk, Azji i Afryki.
Muzeum organizuje wystawy, uroczystości, wycieczki z przewodnikiem i zajęcia edukacyjne. Można tu również kupić oryginalne pamiątki. To jedyna tego rodzaju placówka na świecie, w której diabeł stał się bohaterem imponującej kolekcji sztuki i ludowej wyobraźni.
Jubileuszowa wystawa
Wystawa „Tylūs horizontai” pozwala spojrzeć na twórczość Antanasa Žmuidzinavičiusa z szerszej perspektywy – jako na świadectwo historii i kulturowej tożsamości Litwy.
– Wystawa jest zaproszeniem do spojrzenia na twórczość Antanasa Žmuidzinavičiusa nie tylko jako na malarstwo przedstawiające litewski krajobraz, lecz także jako na opowieść o naszym państwie, jego historii i tożsamości kulturowej. Na pierwszy rzut oka zwiedzających witają najważniejsze dzieła artysty – prace pochodzące ze zbiorów muzealnych oraz kolekcji prywatnych. Są to znane, rozpoznawalne pejzaże, w których odsłania się piękno litewskiej przyrody, jej nastroje i przemiany. Jednak za tymi horyzontami kryje się znacznie szersza historia: biografia samego artysty, jego epoka, życiowe wybory oraz wydarzenia, które towarzyszyły naszemu krajowi na jego skomplikowanych drogach historycznych aż do czasów współczesnych – mówi „Kurierowi Wileńskiemu” Jurgita Rimkutė-Vainiuvienė, kuratorka wystawy oraz dyrektorka muzeum.
Zauważa, że ważnym miejscem w tej historii jest dom artysty, który do dziś pozostaje świadectwem jego życia, twórczości i historii litewskiej kultury. – Dom Marii i Antanasa Žmuidzinavičiusów, znajdujący się w Kownie przy ulicy Vlado Putvinskio 64, jest dziś znany jako Muzeum Twórczości i Zbiorów Antanasa Žmuidzinavičiusa. To wyjątkowy obiekt kultury nie tylko ze względu na przechowywane w nim dzieła sztuki i zbiory historyczne. Przede wszystkim jest to wartość architektoniczna – dom mieszkalny zaprojektowany przez znanego architekta Vytautasa Landsbergisa-Žemkalnisa, w którym splatają się historia nowoczesnej architektury i autentyczna atmosfera rodzinnego domu – opowiada kuratorka.
– Obiekt ten stanowi również część kontekstu dziedzictwa światowego UNESCO. Jednak dla mnie najważniejsze jest to, że nie jest to wyłącznie przestrzeń muzealna. To dom, w którym do dziś można odczuć ducha ludzi, którzy w nim mieszkali, ich działalność, twórczość i pamięć o doświadczeniach historycznych – kontynuuje.
– Takie miejsca przypominają nam, że kultura to nie tylko dzieła sztuki czy daty zapisane w podręcznikach historii. Kultura to żywa więź między pokoleniami, wartościami i odpowiedzialnością za to, co przekazujemy przyszłości – zaznacza dyrektorka muzeum.
Początki litewskiego życia artystycznego
Aby lepiej zrozumieć znaczenie działalności Antanasa Žmuidzinavičiusa, warto cofnąć się do początków XX w., kiedy sztuka stała się jednym z ważnych narzędzi budowania litewskiej świadomości narodowej.
– Kiedy zaczynamy przyglądać się jego biografii bardziej wnikliwie, nasze myśli najpierw kierują się do Wilna, do pałacu Petra Vileišisa, gdzie 9 stycznia 1907 r. otwarto pierwszą litewską wystawę sztuki. Nie była to jedynie wystawa artystyczna. Była to deklaracja kulturowa, swoista prezentacja narodu, dowód na to, że sztuka litewska istnieje, ma swoich twórców, własne, niepowtarzalne spojrzenie i prawo do tego, by być dostrzeganą. Antanas Žmuidzinavičius był jednym z najważniejszych organizatorów tego wydarzenia – mówi „Kurierowi Wileńskiemu” Jurgita Rimkutė-Vainiuvienė.
– Wystawa zgromadziła artystów, działaczy społecznych i inteligencję, a jej znaczenie znacznie wykraczało poza świat sztuki. W tym samym 1907 r. powołano Litewskie Towarzystwo Sztuki, które aktywnie działało na rzecz skupiania i wspierania litewskich artystów, a w Wilnie rozpoczęło działalność Litewskie Towarzystwo Naukowe. Był to niezwykle ważny okres litewskiego odrodzenia narodowego i ruchu kulturalnego. Sztuka, nauka, edukacja oraz pielęgnowanie litewskiego słowa drukowanego i kultury stały się częścią wspólnego procesu budowania państwowości – opowiada.
Szczególne znaczenie miały związki rodzinne artysty, które wprowadziły go w środowisko zaangażowane w działalność społeczną i narodową. – Historia domu Žmuidzinavičiusów jest nierozerwalnie związana z ludźmi, których działalność kształtowała historię Litwy. W 1909 r. Antanas Žmuidzinavičius poślubił Marię Putvinskaitė. Dzięki temu małżeństwu jego życie połączyło się z rodem Putvinskasów – rodziną, której dzieje wiązały się z działalnością społeczną, pielęgnowaniem litewskości i poczuciem odpowiedzialności za ojczystą ziemię – opowiada nasza rozmówczyni.
– W 1919 r. Žmuidzinavičius zaprojektował znak Litewskiego Związku Strzelców i uczestniczył w pracach związanych z tworzeniem tej organizacji. W latach 1922–1923, podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych, angażował się w zakładanie oddziałów strzeleckich i pozyskiwanie wsparcia dla organizacji. Natomiast w latach 1929–1934 sam kierował Zarządem Centralnym Litewskiego Związku Strzelców. Redagował również czasopismo strzeleckie „Trimitas” – wymienia Jurgita Rimkutė-Vainiuvienė.
Biografia na tle burzliwych dziejów Litwy
Jubileusz artysty jest nie tylko okazją do przypomnienia jego dorobku, lecz także do ponownego odczytania jego biografii na tle burzliwych dziejów Litwy. – Antanas Žmuidzinavičius żył w latach 1876–1966, przez dziesięciolecia, w których Litwa doświadczała odrodzenia narodowego, budowania państwowości, walk o niepodległość, okupacji i wielu innych przełomowych wydarzeń historycznych. Jego biografia pozwala nam zobaczyć, w jaki sposób człowiek może w różnych epokach brać odpowiedzialność za swoją ojczyznę – zarówno poprzez twórczość, jak i konkretne działania. Chciałabym, aby zwiedzający wyniósł z wystawy nie tylko miłe wspomnienie czy fotografię. Chciałabym, aby zabrał ze sobą pewną myśl. Być może nawet pytanie, na które odpowiedź będzie musiał odnaleźć sam. Prawdziwa wartość kultury ujawnia się nie tylko w chwili, gdy stoimy przed dziełem sztuki, lecz także wtedy, gdy opuszczamy muzeum i zaczynamy inaczej postrzegać otaczający nas świat oraz własną odpowiedzialność – zauważa rozmówczyni.
Wystawa pt. „Tylūs horizontai. A. Žmuidzinavičiui – 150” będzie czynna do 16 lutego 2027 r.
W artykule wykorzystano materiały Muzeum Twórczości i Zbiorów Antanasa Žmuidzinavičiusa (Antano Žmuidzinavičiaus kūrinių ir rinkinių muziejus).
Antanas Žmuidzinavičius
Urodził się 31 października 1876 r. w miasteczku Seirijai, w powiecie sejneńskim. W 1894 r. ukończył Seminarium Nauczycielskie w Wejwerach. W latach 1898–1902 studiował w klasach rysunku w Warszawie oraz w prywatnej pracowni Wojciecha Gersona. W latach 1905–1906 kształcił się w akademiach Colarossiego i Vitti w Paryżu. Podróżował po Europie Zachodniej, doskonaląc swoje umiejętności artystyczne w Monachium i Hamburgu. Tworzył przede wszystkim pejzaże, portrety, obrazy o tematyce rodzajowej oraz dzieła o tematyce religijnej. Prace Žmuidzinavičiusa znajdują się w zbiorach: Litewskiego Narodowego Muzeum Sztuki, Instytutu Literatury Litewskiej i Folklorystyki w Wilnie, Muzeum Wojskowego im. Witolda Wielkiego oraz Galerii Trietiakowskiej w Moskwie. Artysta zmarł w 1966 r. Został pochowany na cmentarzu Petrašiūnai w Kownie.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 45 (131) 14-20/11/2026
