Matka Miłosierdzia w sercach wiernych przez stulecia

Ostra Brama to miejsce, w którym wielka historia Rzeczypospolitej i Litwy spotyka się z osobistymi przeżyciami ludzkich serc. O tym, jak rodził się i rozwija się kult Matki Bożej Miłosierdzia, co kryje się pod papieskimi darami z 1993 r. i czym dla Wilnian i pielgrzymów są Opieki Matki Miłosierdzia, rozmawiamy z historykiem Archidiecezji Wileńskiej, znawcą dziejów kultu Matki Bożej Ostrobramskiej, ks. dr. Tadeuszem Krahelem.

Czytaj również...

Krystyna Juckiewicz: Księże Doktorze, gdybyśmy mieli nakreślić historię Ostrej Bramy krótko i uwzględnieniem najważniejszych kamieni milowych na drodze od XVI-wiecznej bramy obronnej do historii odwiedzin papieża Jana Pawła II, jakie to byłyby fakty?

Ks. dr Tadeusz Krahel: Całe Wilno od prawie 300 lat uroczyście obchodzi święta Opieki Matki Miłosierdzia z Ostrej Bramy. To święto było pewnym etapem w rozwoju kultu „Tej, co świeci w Ostrej Bramie”. Nabożeństwo do Matki Boskiej rozpoczęło się bowiem przy bramie zwanej Miednicką lub Ostrą, przed obrazem zawieszonym przez ojców karmelitów, którzy przy tej bramie w 1626 r. założyli swój klasztor. Potem zbudowano drewnianą kaplicę – za pozwoleniem władz miasta w 1668 r., gdyż mury obronne i bramy należały do miasta. Wkrótce ludzie zaczęli doznawać tu szczególnych łask, czego wyrazem były wota dziękczynne za uzdrowienia i inne łaski. Najstarsze udokumentowane wotum pochodziło z 1671 r. i było podziękowaniem rodziców za uratowanie dziecka.

Drewniana kaplica padła pastwą płomieni w czasie pożaru Wilna w 1711 r. Obraz jednak uratowano i umieszczono w kościele św. Teresy. Zbudowano wówczas murowaną kaplicę i ok. 1715 r. uroczyście wprowadzono do niej obraz Matki Boskiej. Przed połową XVIII w. zaczęto obchodzić święto Opieki Najświętszej Maryi Panny, które z czasem stało się główną uroczystością ostrobramską, obchodzoną przez dziewięć dni.

Ulica prowadząca przez Ostrą Bramę była ruchliwą arterią miasta. Przez to, że znajdował się tu czczony obraz Bogarodzicy, nabrała ona swoistego charakteru. Stawała się miejscem modlitwy.

kosciol-2026-11-14-2-PORTAL
Ks. Tadeusz Krahel: „Do Ostrej Bramy wpadam za każdym razem, gdy jestem w Wilnie” | Fot. Paula Prudziłowicz, Instytut Pamięci Narodowej

A obraz – z jakiego okresu pochodzi i komu przypisuje się autorstwo wizerunku Matki Bożej Ostrobramskiej?

Malarz jest nieznany. Wszystko wskazuje na to, że obraz został namalowany w Wilnie w latach 1620–1630. Według najlepszego znawcy obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, Marii Kałamajskiej-Saeed, namalowany został według wzoru niderlandzkiego malarza Martina de Vosa. Trzeba też wziąć pod uwagę to, że w pierwszej połowie XVII w. na Bramie Ostrej od strony miasta zawieszono nowy obraz Madonny, natomiast od strony zewnętrznej – obraz Salwatora (Zbawiciela). Ma to swoją wymowę, gdyż tworzą pewną całość: Zbawiciel i Matka Boska. Jest Matką Miłosierdzia, polecającą prośby modlących się swemu Synowi i wypraszającą potrzebne łaski. To też wyraża napis na kaplicy: „Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się”.

Jak potem rozwijało się nabożeństwo do Ostrobramskiej Madonny?

Kult Matki Boskiej Ostrobramskiej szczególnie się rozszerzył po rozbiorach kraju. Żarliwym nabożeństwem do Niej odznaczała się młodzież filomacka i filarecka Uniwersytetu Wileńskiego oraz wielu wybitnych pisarzy i poetów, którzy w swoich utworach sławili także Matkę Miłosierdzia z Ostrej Bramy. Najbardziej spopularyzował je Adam Mickiewicz słynną inwokacją: „Panno Święta, co Jasnej bronisz Częstochowy i w Ostrej świecisz Bramie”. W ciągu XIX w. kult Matki Bożej Ostrobramskiej obejmuje cały kraj i emigrację.

Po skasowaniu przez rząd carski w 1844 r. klasztoru karmelitów opiekę nad Ostrą Bramą przejęło duchowieństwo diecezjalne. Wyrazem żywego kultu oraz świadectwem licznych łask tu doznawanych była bardzo wielka ilość wotów, jakie składano. Na specjalne uwzględnienie zasługuje srebrne wotum w formie dużego półksiężyca, które w 1849 r. umieszczono u dołu obrazu i stało się charakterystycznym elementem ikonografii ostrobramskiego wizerunku. Każdego roku w listopadzie bardzo uroczyście obchodzono wspomniane już święto Opieki Matki Boskiej, których piękne opisy zostawili nam m.in. Józef Ignacy Kraszewski i Władysław Syrokomla.

Pięknie o „uroku” kaplicy ostrobramskiej napisał w 1841 r. Józef Ignacy Kraszewski: „Wieczorem, kiedy tylko jedna lampka płonie przed obrazem, a w mieście cicho i z dala słychać turkot oddalonych powozów, gdy żebrak tu klęczy i modli się jeszcze; jest jakiś urok tajemniczy, który na widok kaplicy przejmuje, nawet najmniej usposobionych na przyjęcie religijnych wrażeń. Tu może najlepiej wówczas się modlić; i zdaje się, że ten obraz wznoszący się ponad miastem, z złożonymi rękami błagający za nas do Boga, poda modlitwę wyżej i uprosi jej skutek. Przychodzą też wieczorem ci, którzy we dnie miejsca nie znaleźli, lub dla zgiełku modlić się nie mogli, klękają z odkrytą głową i szepcą pacierz cichy…”.

Po powstaniu styczniowym groźba zawisła nad Ostrą Bramą. Generał-gubernator wileński Murawjow chciał kaplicę zamknąć i zabrać obraz do prawosławnego klasztoru św. Ducha. Zamiarów swych nie zdążył jednak zrealizować. Nieco wcześniej podobne zamiary miał likwidator unii, prawosławny metropolita litewski Józef Siemaszko. Ponadto pisarze prawosławni usiłowali udowodnić, że wizerunek ten jest pochodzenia wschodniego i powinien „wrócić” do prawosławnych.

Prześladowania popowstaniowe jeszcze bardziej wzmogły kult Matki Miłosierdzia. Na nabożeństwa gromadziły się jeszcze liczniejsze tłumy na ulicy pod bramą. Dopiero po ukazie tolerancyjnym z 1905 r. znowu można było z kaplicy głosić kazania do zgromadzonych na ulicy wiernych. Natomiast po odzyskaniu niepodległości przez Polskę dzięki staraniom metropolity wileńskiego abp. Romualda Jałbrzykowskiego i za pozwoleniem papieża Piusa XI odbyła się uroczysta koronacja obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Za rok będziemy obchodzili 100-lecie tego ważnego wydarzenia.

kosciol-2026-11-14-3-PORTAL
Ulica prowadząca przez Ostrą Bramę była ruchliwą arterią miasta. Przez to, że znajdował się tu czczony obraz Bogarodzicy, nabrała ona swoistego charakteru | Fot. Marian Paluszkiewicz

Ostra Brama przetrwała zabory, potop szwedzki, najazdy rosyjskie i sowiecką ateizację. Jak to możliwe, że komuniści nie zniszczyli kaplicy po II wojnie światowej?

Wiadomo, że Litwa w tym czasie była w niewoli sowieckiej. Był nawet moment zagrożenia dla Ostrej Bramy. Wspomniał o tym Stanisław Lorentz na podstawie listu prof. Vladasa Dremy, że jakiś komunistyczny architekt zgłosił projekt zburzenia Ostrej Bramy, aby poprowadzić tędy arterię komunikacyjną. Trzeba podkreślić, że Ostra Brama ostała się w czasie zamykania kościołów w Wilnie w latach 1948–1949 i cały czas była czynna.

W 1993 roku Ojciec Święty Jan Paweł II nadał jej najwyższe odznaczenie dla sanktuariów maryjnych, złożył osobiste wotum Matce Bożej. Jakie znaczenie miały te gesty?

Niestety, nie byłem wówczas w Ostrej Bramie, relacje z wizyty oglądałem w telewizji. Papież tą wizytą okazał swoją troskę i szacunek dla narodu litewskiego. Spotkał się też ze społecznością polską w Kościele Ducha Świętego, a Sanktuarium Ostrobramskiemu, Matce Miłosierdzia, ofiarował złotą różę i swoją piuskę.

kosciol-2026-11-14-4-PORTAL
Za rok będziemy obchodzili 100-lecie uroczystej koronacji obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej | Fot. Marian Paluszkiewicz

I na koniec może jakieś osobiste wspomnienie związane z Ostrą Bramą?

Do Ostrej Bramy wpadam za każdym razem, gdy jestem w Wilnie. Pierwszy raz byłem w 1970 r. „nielegalnie”, gdyż byłem wtedy zaproszony do Grodna i nie wolno było opuszczać rejonu zaproszenia. Ta modlitwa w tym sanktuarium chyba była najbardziej wzruszająca. Od wielu lat często bywam w Wilnie i wiele razy odprawiałem mszę świętą w Ostrej Bramie, a nawet głosiłem kazanie na zakończenie pieszej pielgrzymki z Białegostoku. Obecnie jest wiele miejsc kultu Matki Boskiej Ostrobramskiej na Litwie, w Polsce, na Białorusi i na całym świecie. Gdy jednak modlę się w Ostrej Bramie razem z wiernymi, to czuje się tę modlitwę niepowtarzalną gdzie indziej. I ta modlitwa „O Pani moja święta Maryja” – z takim wyczuciem jak tu nigdzie jej nie odmawiają.

Będąc w Ostrej Bramie, modlę się też za Polaków Wilna i Wileńszczyzny, a także tych, którzy w warunkach powojennych znaleźli się gdzie indziej i tęsknią za Wileńską Matką. Przytoczę jeszcze za Antonim Gołubiewem rozmowę ks. Witolda Pietkuna, w czasie wojny wikariusza Parafii Wszystkich Świętych w Wilnie, ze swoją dawną parafianką: „Tylko że naszej Pani Ostrobramskiej nam brakuje, niejeden raz człowiek chciałby podlecieć i nie ma gdzie!…
Na to w ks. Pietkunie obudził się dawny duszpasterski lew:
– A przecież niedaleko macie Częstochowę…
– Oto prosza, co ja tu słysza i jeszcze od ksiendza! Jakaż może być porównanie pomiędzy Naszo Panio a tutejszo?
– Przecież to jest ta sama Matka Boża, tylko że obraz inny.
– Może i prawda, że ta sama. Ale różnica tak i jest: nie pójdziesz do tutejszej jak do naszej… Do naszej Ostrobramskiej polecisz, wypłaczesz się, wypowiesz wszystko jak kobieta kobiecie, dusza cała otworzysz. A u tej Częstochowskiej na renku siedzi malusieńki Jezusik, patrzy swoimi oczkami i każdziutkie słowo podsłuchuje: to i dyskrecji żadnej nie ma. A jeszcze Królowa Polski, ciż z Królową będziesz gadał bez nijakiej żenady?…”.

Tych, co są na miejscu, i tych daleko, i Redakcję oraz Czytelników „Kuriera Wileńskiego” polecam w mojej modlitwie do Matki Miłosierdzia z Ostrej Bramy i życzę Jej opieki na każdy dzień.


Ks. Tadeusz Krahel

Urodzony w 1937 r. w Zwierzyńcu Wielkim – doktor historii Kościoła, wykładowca, emerytowany profesor w Archidiecezjalnym Wyższym Seminarium Duchownym w Białymstoku, Studium Teologii w Białymstoku i Wilnie, Papieskim Wydziale Teologicznym. Jest autorem wielu pozycji historycznych, m.in.: „Martyrologia duchowieństwa Archidiecezji Wileńskiej 1939–1945”, „Wydział Teologiczny Uniwersytetu Stefana Batorego 1919–1948”, „Ratowanie Żydów przez duchowieństwo katolickie Archidiecezji Wileńskiej w czasie okupacji niemieckiej 1941–1944”. Do przedmiotów badań naukowych ks. Krahela, obejmujących dziedziny od Białegostoku po Wilno, należy m.in. poezja ostrobramska.


Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 45 (131) 14-20/11/2026

Afisze

Więcej od autora