Dziś rozmawiamy o pasji przekazywanej z pokolenia na pokolenie, w której dźwięk spotyka się z precyzyjnym rzemiosłem. Nasz gość prezentuje niezwykły ród organistów, a sam na co dzień zajmuje się sztuką strojenia, naprawiania mechanizmów i przywracania życia piszczałkom.
Zapraszamy do lektury rozmowy o tym, jak brzmi rodzinna tradycja, ile cierpliwości wymaga praca wśród tysięcy drewnianych i metalowych elementów oraz co sprawia, że muzyka organowa wciąż porusza najgłębsze struny ludzkiej duszy. O tym rozmawiamy z organmistrzem Bernardem Termionem.
Krystyna Juckiewicz: Kiedy w Pana rodzinie pojawiła się muzyka organowa i organmistrzostwo? Kto był tym pierwszym ogniwem, które zapoczątkowało tę wielopokoleniową historię?
Bernard Termion: Historia muzyki organowej w naszej rodzinie rozpoczęła się od mojego dziadka, Wincentego Termiona. Dziadek ukończył szkołę organistowską w Wilnie, a jego pierwszą parafią był Kościół Wszystkich Świętych w Wilnie. To właśnie tam rozpoczęła się historia naszej rodzinnej tradycji związanej z muzyką kościelną.
Dziadek był pierwszym ogniwem tego łańcucha pokoleń. Jego wybór drogi życiowej, zamiłowanie do muzyki i służba Kościołowi stały się fundamentem dla kolejnych członków rodziny. Co ciekawe, muzyka organowa z czasem objęła naprawdę dużą część naszej rodziny. Bracia, siostry oraz dalsi krewni dziadka również byli organistami. Łącznie w naszej rodzinie było aż 23 organistów. Można więc powiedzieć, że organy towarzyszyły nam niemal od zawsze. Muzyka była obecna w rodzinnych rozmowach, codziennym życiu i wspomnieniach. Dla kolejnych pokoleń nie była jedynie zawodem, lecz także pewnego rodzaju dziedzictwem, które należało pielęgnować i przekazywać dalej.
Dzisiaj, patrząc na tę historię z perspektywy czasu, odczuwam ogromną wdzięczność wobec dziadka Wincentego. To właśnie od niego wszystko się zaczęło. Każdy z nas rozwijał tę tradycję na swój sposób, ale jej korzenie pozostają niezmienne – są związane z Wilnem i człowiekiem, który jako pierwszy wybrał tę niezwykłą drogę.
W rzemiośle organmistrzowskim wiele tajników nie jest zapisanych w książkach, lecz przekazuje się je z rąk do rąk. Jaka jest najważniejsza rada lub umiejętność, którą otrzymał Pan od starszego pokolenia?
Organmistrzostwo jest zawodem, w którym sama wiedza teoretyczna nigdy nie wystarczy. Można przeczytać wiele książek, poznać konstrukcję instrumentu i zasady jego działania, ale prawdziwe umiejętności zdobywa się przede wszystkim poprzez praktykę. W naszej rodzinie wiele tajników przekazywano sobie bezpośrednio podczas pracy.
Są rzeczy, których nie zapisuje się w podręcznikach, a które pozostają pewnego rodzaju rodzinną tajemnicą. To doświadczenia zdobywane przez starsze pokolenia, obserwowanie ich pracy i uczenie się poprzez wykonywanie konkretnych czynności. Ważne jest również to, że każdy instrument wymaga innego podejścia. Nie można traktować wszystkich organów jednakowo. Trzeba poznać ich konstrukcję, zrozumieć mechanizm, zwrócić uwagę na najmniejsze szczegóły i przede wszystkim umieć słuchać instrumentu.
Najważniejszą lekcją, jaką wyniosłem z kontaktu ze starszym pokoleniem, jest szacunek do rzemiosła i pracy poprzedników. Każda naprawa wymaga cierpliwości, dokładności i odpowiedzialności, ponieważ pracuje się niejednokrotnie przy instrumentach, które mają za sobą setki lat historii. Moim zadaniem nie jest tylko przywrócenie im sprawności, lecz także zachowanie tego, co pozostawili po sobie dawni mistrzowie.
Czym dla Pana osobiście jest wspomnienie św. Cecylii? Czy w środowisku organistów ten dzień obchodzi się w jakiś szczególny sposób?
Święta Cecylia, patronka muzyki kościelnej, organistów i chórzystów, zawsze zajmowała szczególne miejsce w moim życiu. Jej wspomnienie było w naszym środowisku wyjątkowym wydarzeniem, które łączyło ludzi związanych z muzyką i życiem parafialnym.
Pamiętam, że w kościele z tej okazji zawsze odprawiano mszę świętą w intencji organistów i chórzystów. Był to szczególny moment wspólnej modlitwy, podziękowania za otrzymany talent i prośby o dalsze siły do pełnienia muzycznej posługi. Po uroczystościach odbywały się również spotkania i wieczory w gronie muzyków, często w obecności księdza. Nie chodziło wyłącznie o samo świętowanie, ale również o możliwość spotkania osób, które na co dzień łączyła podobna praca, doświadczenia i zamiłowanie do muzyki kościelnej. Do dziś z uśmiechem wspominam nasze modlitwy do św. Cecylii z prośbami o piękniejszy głos, lepsze i wyższe tony oraz jeszcze większe umiejętności wokalne. Było w tym coś bardzo ludzkiego i serdecznego.
Każdy z nas chciał przecież jak najlepiej służyć muzyką podczas liturgii. Dla mnie św. Cecylia jest symbolem jedności środowiska muzyków kościelnych. Przypomina, że talent muzyczny to nie tylko zdolność, lecz także dar, za który należy być wdzięcznym.
Często mówi się, że organista nie tylko gra, ale modli się muzyką i prowadzi śpiew wiernych. Jak godzi Pan artystyczną wrażliwość z wymogami liturgii?
Święty Augustyn z Hippony powiedział: „Kto śpiewa, ten dwa razy się modli” (Qui cantat, bis orat). Te słowa bardzo dobrze oddają istotę posługi organisty. Muzyka liturgiczna jest niezwykle ważnym elementem modlitwy. Organy nie są zwykłym instrumentem koncertowym, a kościół nie jest salą koncertową. Grając podczas mszy świętej, trzeba mieć świadomość miejsca, w którym się znajduje, charakteru uroczystości oraz tego, że muzyka ma służyć całej wspólnocie wiernych.
Organy wymagają powagi, odpowiedniego podejścia i szacunku. Organista nie powinien skupiać się wyłącznie na własnych umiejętnościach czy artystycznej interpretacji. Jego zadaniem jest przede wszystkim prowadzenie śpiewu wiernych, podkreślanie najważniejszych momentów liturgii i tworzenie atmosfery sprzyjającej modlitwie.
Przez lata pracy zrozumiałem, że nie zawsze najbardziej skomplikowany utwór jest tym najpiękniejszym. Czasami prostota, odpowiednio dobrana melodia i właściwe brzmienie instrumentu potrafią wyrazić znacznie więcej niż najbardziej rozbudowana kompozycja. Dla mnie gra na organach jest czymś więcej niż wykonywaniem zawodu. To połączenie muzyki, wiary, odpowiedzialności i służby drugiemu człowiekowi. Właśnie dlatego tak ważne jest, aby każda nuta miała swoje miejsce i znaczenie.

Jak to się stało, że oprócz grania na organach zajął się Pan ich budową i renowacją? Czy bycie organistą pomaga w pracy organmistrza i odwrotnie?
W moim przypadku przejście od gry na organach do zajmowania się ich naprawą i renowacją było w pewnym sensie naturalną konsekwencją rodzinnej tradycji. W wielu parafiach i kościołach, w których pracowali moi krewni, pojawiała się potrzeba serwisowania instrumentów, naprawy mechanizmów, strojenia piszczałek czy przeprowadzania większych prac konserwatorskich.
Organy to niezwykle skomplikowane instrumenty, składające się z ogromnej liczby elementów ruchomych i nieruchomych. Każdy z nich ma swoją funkcję i musi współpracować z pozostałymi. Z biegiem lat poszczególne części zużywają się i wymagają naprawy, regulacji lub renowacji.
Ponieważ byłem najmłodszy w rodzinie, mój tata, Piotr Termion, organista z Ostrej Bramy, wujkowie i ciotki często zabierali mnie ze sobą do kościołów. Towarzyszyłem im podczas pracy przy instrumentach, obserwowałem, jak rozwiązywali problemy techniczne, jak stroili piszczałki i przywracali sprawność organom. Właśnie w ten sposób rozpoczęła się moja przygoda z organmistrzostwem.
Z czasem zainteresowanie przerodziło się w prawdziwą pasję i zdecydowałem się rozwijać tę dziedzinę zawodowo. Jestem pierwszym dyplomowanym organmistrzem w naszej rodzinie, a zdobycie profesjonalnych kwalifikacji pozwoliło mi połączyć wielopokoleniowe doświadczenie rodzinne z formalną wiedzą techniczną.
Uważam, że doświadczenie organisty jest ogromną pomocą w pracy organmistrza. Kiedy sam zasiada się przy kontuarze, doskonale rozumie się, czego oczekuje muzyk od instrumentu. Można usłyszeć najmniejsze niedoskonałości, ocenić brzmienie poszczególnych głosów i zrozumieć, jak ważna jest precyzja działania mechanizmu.
Z drugiej strony wiedza organmistrzowska pozwala lepiej poznać instrument od środka. Dzięki temu organy przestają być wyłącznie narzędziem do grania, a stają się skomplikowanym dziełem techniki i sztuki.
Organy nazywane są królem instrumentów, a każdy egzemplarz jest niepowtarzalny. Co czuje Pan, gdy otwiera Pan szafę organową i zagląda do wnętrza zabytkowego, często kilkusetletniego instrumentu?
Przede wszystkim czuję ogromny szacunek i podziw dla dawnych budowniczych organów. Za każdym razem, kiedy otwieram szafę organową i zaglądam do wnętrza instrumentu, mam świadomość, że obcuję z dziełem człowieka, który często kilkaset lat temu stworzył coś niezwykle skomplikowanego i wyjątkowego. Najbardziej fascynuje mnie pomysłowość dawnych mistrzów. W czasach, kiedy nie było współczesnych narzędzi, komputerów ani zaawansowanych technologii, potrafili konstruować instrumenty o niezwykle złożonych mechanizmach. Wiele z tych rozwiązań do dziś budzi podziw.
Co ciekawe, nawet po wielu latach pracy przy organach wciąż można odkryć coś nowego. Każdy instrument ma własną konstrukcję, rozwiązania techniczne i charakter. Czasami wystarczy przyjrzeć się jednemu szczegółowi, aby odkryć pomysłowość dawnego budowniczego. W takich momentach człowiek zaczyna rozumieć, że organmistrzostwo to nie tylko technika i rzemiosło, lecz także sztuka. Moim zadaniem jest zachować tę pracę dla kolejnych pokoleń, nie niszcząc jej pierwotnego charakteru.
Jaki remont wspomina Pan jako najtrudniejszy lub najbardziej zaskakujący? Czy w starych organach zdarza się znaleźć kapsuły czasu – np. podpisy dawnych budowniczych lub stare gazety?
Przez lata pracy miałem okazję uczestniczyć w wielu remontach i renowacjach. Trudno wskazać jeden najtrudniejszy, ponieważ nie ma łatwych remontów organów. Jest to bardzo złożony instrument, którego naprawa wymaga ogromnej cierpliwości, zdolności manualnych, wiedzy i przede wszystkim czasu.
Każdy remont jest inny. Czasami problem dotyczy mechanizmu, innym razem piszczałek, miechów czy systemu doprowadzania powietrza. Zdarza się, że dopiero po dokładnym rozebraniu poszczególnych elementów można ocenić rzeczywisty stan instrumentu i zakres koniecznych prac. Jedną z najbardziej fascynujących części tej pracy są tzw. kapsuły czasu. W niemal każdym zabytkowym instrumencie można znaleźć ślady dawnych budowniczych. Są to podpisy, zapiski, daty, a czasami inne przedmioty pozostawione przez ludzi, którzy pracowali przy organach wiele dziesięcioleci lub stuleci wcześniej.
Zdarza się również odnajdywać stare gazety, którymi dawniej uszczelniano miechy i kanały powietrzne. Dzięki nim można czasami dowiedzieć się, co działo się w danym okresie, jakie wydarzenia miały miejsce i jak wyglądało życie ludzi w tamtych czasach. Dla mnie takie odkrycia mają szczególną wartość. Podczas remontu człowiek nie tylko naprawia instrument, ale również odkrywa jego historię. Każdy podpis czy stary fragment gazety to mały ślad pozostawiony przez kogoś, kto być może przed stu laty wykonywał dokładnie tę samą pracę.
To niezwykłe uczucie, kiedy można w pewnym sensie nawiązać kontakt z dawnymi mistrzami i zobaczyć, że ich praca przetrwała próbę czasu.
Co najbardziej szkodzi tym instrumentom? Jak bardzo na ich brzmienie wpływają pogoda, ogrzewanie w kościele czy po prostu upływ czasu?
Największym zagrożeniem dla organów są niewłaściwe warunki wilgotnościowe. Szczególnie szkodliwe jest powietrze zbyt suche lub nadmiernie wilgotne. Organy są instrumentami bardzo wrażliwymi na zmiany środowiska, ponieważ składają się z wielu elementów wykonanych z różnych materiałów. Drewno, skóra, metal i inne materiały reagują na zmiany temperatury oraz wilgotności. Przy nieodpowiednich warunkach drewno może się odkształcać, skóra tracić elastyczność, a mechanizmy mogą przestawać działać prawidłowo. Ma to wpływ nie tylko na sprawność instrumentu, lecz także na jego brzmienie i strojenie.
Szczególnie ważne jest odpowiednie ogrzewanie kościoła. Gwałtowne zmiany temperatury i wilgotności mogą być dla organów znacznie bardziej niebezpieczne niż sam upływ czasu. Zabytkowe organy potrafią przetrwać setki lat, ale wymagają odpowiedniej troski. Właściwa konserwacja, regularne przeglądy i utrzymywanie możliwie stabilnych warunków w świątyni pozwalają zachować je dla przyszłych pokoleń.

Praca organmistrza wymaga ogromnej cierpliwości, precyzji i wiedzy z zakresu akustyki, stolarstwa oraz metalurgii. Czy trudno jest dziś znaleźć następców, którzy chcą uczyć się tego rzadkiego zawodu?
Niestety, organmistrzostwo jest obecnie bardzo rzadkim zawodem. Wymaga połączenia wielu umiejętności, które trudno zdobyć w krótkim czasie. Organmistrz musi posiadać wiedzę muzyczną, techniczną, mechaniczną, stolarską i metalurgiczną. Powinien również znać właściwości różnych materiałów i rozumieć zasady akustyki.
To rzemiosło wymaga cierpliwości i wieloletniej praktyki. Nie wystarczy nauczyć się jednej czynności, ponieważ przy każdym instrumencie można spotkać inne rozwiązania konstrukcyjne i problemy techniczne. Obecnie w swoim środowisku znam zaledwie dwie osoby, które interesują się tym rzadkim zawodem. To pokazuje, jak niewielu jest ludzi gotowych poświęcić czas na zdobywanie takich umiejętności. Uważam, że zachowanie tego rzemiosła jest niezwykle ważne. W Europie znajduje się wiele zabytkowych instrumentów, które wymagają opieki i specjalistycznej wiedzy. Jeśli zabraknie osób potrafiących je konserwować i naprawiać, możemy stracić część naszego dziedzictwa muzycznego i kulturowego.
Dlatego chciałbym, aby młodsze pokolenia dostrzegły wartość tej pracy. To nie jest tylko zawód – to również odpowiedzialność za zachowanie historii.
W wielu parafiach pojawiają się dziś instrumenty elektroniczne. Jak Pan jako muzyk i rzemieślnik, patrzy na tę tendencję? Czy da się w ogóle zastąpić żywy dźwięk piszczałek?
Moim zdaniem żywego dźwięku piszczałek nie da się w pełni zastąpić żadnym instrumentem elektronicznym. Tradycyjne organy mają wyjątkowy charakter, którego nie można sprowadzić wyłącznie do odtwarzania określonych dźwięków. Każda piszczałka ma swoje właściwości, a brzmienie całego instrumentu zależy od jego konstrukcji, zastosowanych materiałów, sposobu wykonania i akustyki wnętrza świątyni. To właśnie połączenie wszystkich tych elementów sprawia, że każdy instrument jest niepowtarzalny.
Organy piszczałkowe, jeśli są właściwie konserwowane, mogą służyć przez setki lat. Wiele zabytkowych instrumentów do dziś pozostaje świadectwem kunsztu dawnych organmistrzów. Instrumenty elektroniczne mają natomiast inną charakterystykę. Takie instrumenty są znacznie bardziej uzależnione od rozwoju technologii, dostępności podzespołów i możliwości serwisowania. Wraz z upływem czasu mogą się technologicznie starzeć i wymagać wymiany. Tradycyjne organy to jednak coś więcej niż urządzenie muzyczne. Są częścią historii świątyni, zabytkiem i dziełem rzemiosła. Dlatego uważam, że tam, gdzie istnieje możliwość zachowania i odrestaurowania organów piszczałkowych, warto podjąć ten wysiłek.
Gdyby miał Pan wybrać jedną rzecz w swojej pracy, która daje najwięcej satysfakcji – byłby to moment, gdy po miesiącach żmudnego remontu instrument znów odzywa się pełnym głosem, czy chwila, gdy zasiada Pan do konsoli podczas uroczystej mszy świętej?
Największą satysfakcję daje mi chwila, kiedy po wielu miesiącach pracy, podczas koncertu lub uroczystej mszy świętej, odrestaurowany instrument ponownie odzywa się pełnym, pięknym głosem. To wyjątkowy moment, ponieważ za tym dźwiękiem kryją się miesiące pracy, wysiłku, cierpliwości i zaangażowania.
Kiedy słyszę, jak instrument, który jeszcze niedawno wymagał gruntownego remontu, ponownie wypełnia świątynię muzyką, czuję ogromną radość. Mam wówczas świadomość, że udało się uratować coś wyjątkowego – część historii, która będzie mogła służyć kolejnym pokoleniom. Jednak mówiąc o swojej pracy i osiągnięciach, nie mogę pominąć osoby, która od 25 lat jest moim największym wsparciem i motywacją – mojej żony Elżbiety. Przez te wszystkie lata była przy mnie, towarzyszyła mi w dobrych i trudniejszych momentach, wspierała moje zawodowe plany i rozumiała, jak wiele czasu oraz zaangażowania wymaga moja pasja. Elżbieta podjęła bardzo ważną życiową decyzję – zrezygnowała z własnej kariery zawodowej, aby poświęcić się rodzinie i wychowaniu naszej trójki dzieci.
To ogromne poświęcenie, którego wartości nie da się zmierzyć żadnym zawodowym osiągnięciem. Dzięki jej codziennej pracy, trosce o dom, cierpliwości i wyrozumiałości mogłem rozwijać się zawodowo, podejmować kolejne wyzwania i poświęcać wiele godzin pracy przy organach, również poza domem. Wiem, że za moimi realizacjami, wyjazdami i kolejnymi projektami stoi również jej praca, której często nie widać. To ona przez lata dbała o rodzinę i zapewniała naszym dzieciom codzienną opiekę, dając mi możliwość realizowania zawodowych pasji.
Dlatego uważam, że ta historia nie jest wyłącznie moją historią. Jest również historią mojej ukochanej żony Elżbiety. W zawodzie organmistrza często mówi się o cierpliwości, poświęceniu i wytrwałości. Moja żona każdego dnia pokazywała mi, jak ważne są te wartości również w życiu rodzinnym. Jestem jej za to ogromnie wdzięczny. Po 25 latach wspólnej drogi wiem, że sukces zawodowy nie jest wyłącznie zasługą człowieka, który stoi przy instrumencie. Bardzo często stoi za nim również ktoś, kto daje mu siłę i możliwość realizowania marzeń.

Czy widzi Pan wśród młodszych członków rodziny iskrę, która pozwala wierzyć, że ta piękna tradycja będzie trwała? Czy stara się Pan ich do tego zachęcać, czy raczej zostawia pełną swobodę wyboru?
Tak, widzę w młodszym pokoleniu iskrę zainteresowania i wierzę, że nasza rodzinna tradycja będzie trwała dalej. Historia, która rozpoczęła się od mojego dziadka Wincentego Termiona, jest dla mnie czymś wyjątkowym i bardzo chciałbym, aby nie zakończyła się na moim pokoleniu.
Przez lata obserwowałem, jak muzyka organowa łączy kolejne pokolenia naszej rodziny. Była obecna w życiu mojego dziadka Wincentego, jego rodzeństwa, dalszych krewnych, a następnie kolejnych pokoleń. Stała się czymś więcej niż tylko rodzinną tradycją – była wspólną pasją, częścią naszej tożsamości i nieodłącznym elementem codziennego życia. Dzisiaj chciałbym przekazać młodszemu pokoleniu nie tylko wiedzę techniczną i umiejętność gry na organach, ale przede wszystkim szacunek do tego wyjątkowego dziedzictwa, które otrzymaliśmy od naszych przodków.
Staram się zachęcać młodszych członków rodziny, pokazywać im instrumenty, opowiadać o swojej pracy i dzielić się doświadczeniem. Jednocześnie uważam, że każdy człowiek powinien samodzielnie wybrać swoją drogę. Nie chciałbym nikogo zmuszać do kontynuowania rodzinnej tradycji.
Najważniejsze jest dla mnie to, aby zainteresowanie pojawiło się naturalnie. Jeżeli ktoś z młodszego pokolenia zdecyduje się pójść tą drogą, z przyjemnością przekażę mu wszystko, czego sam nauczyłem się przez lata.
Byłaby to dla mnie ogromna radość i powód do dumy, gdyby za wiele lat ktoś z naszej rodziny mógł powiedzieć, że kontynuuje historię zapoczątkowaną przez mego dziadka Wincentego Termiona. Tradycja nie polega wyłącznie na powtarzaniu tego, co robili nasi przodkowie. Polega przede wszystkim na pielęgnowaniu wartości, pasji i wiedzy, które pozostawili nam w spadku.
Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 46 (134) 21-27/11/2026







