Alhierd Bacharewicz: Wierzcie literaturze, nie propagandzie!

Wilno dla Białorusinów to coś więcej niż tylko miasto, to legenda. Jego rola w historii Białorusi jest jedną z najważniejszych. Klasyczna literatura białoruska nazywa je „Krywicą Mekką” – mówi Alhierd Bacharewicz, mieszkający w Berlinie białoruski pisarz, autor m.in. kultowych „Psów Europy”, które właśnie ukazały się w polskim wydaniu.

Czytaj również...

Jarosław Tomczyk: Jak to się stało, że „Psy Europy” na Białorusi nie tylko wydano, ale nawet wybrano Książką Roku, żeby po kilku latach uznać je za powieść ekstermistyczną i zakazaną?

Alhierd Bacharewicz: Do 2020 r. na Białorusi istniał wyraźny podział na kulturę niezależną i państwową, lojalną wobec władzy. Ta druga, prołukaszenkowska, była raczej propagandą służącą władzy za pośrednictwem pseudokulturalnych instytucji. Pierwsza, gromadząca wszystko, co ciekawe, nowe i wolne, nie miała żadnego wsparcia ze strony państwa – wręcz przeciwnie. W najlepszym razie państwo udawało, że kultura niezależna nie istnieje, w najgorszym – deptało ją i prześladowało. Nagroda Książki Roku dla „Psów Europy” była niezależna od państwa. Szczerze mówiąc, nigdy nie przyjąłbym od tego państwa żadnej nagrody.

Po 2020 r. cała niezależna kultura na Białorusi została zniszczona przez reżim. Wielu jej liderów trafiło do więzienia lub na zesłanie. W kwietniu 2021 r. nowy nakład „Psów Europy”, wydrukowany w Wilnie, był w drodze do Mińska. Został skonfiskowany przez białoruskie służby celne na granicy. Specjalna komisja uznała książkę za ekstremistyczną. Główna gazeta propagandowa napisała, że moja powieść jest „brudem na regałach”, nawołuje do obalenia rządu i sieje wrogość w społeczeństwie, a ja, jak wielu innych, niezależnych przedstawicieli kultury, powinienem zostać powieszony. Mówią, że cały nakład został zakopany w ziemi traktorem.

Dla pisarza uznanie jego twórczości za ekstremistyczną i zakazaną to powód do dumy czy do zmartwienia?

„Psy Europy” to niejedyna moja zakazana powieść. Wszystkie moje książki są zakazane na Białorusi i zostały wycofane z bibliotek i księgarń. Trzy z nich znajdują się na tzw. Liście materiałów ekstremistycznych Republiki Białorusi. Status autora książek zakazanych w mojej ojczyźnie budzi we mnie wiele różnych myśli. Spodziewałem się, że jeśli zdecyduję się zostać pisarzem w kraju takim jak Białoruś, prędzej czy później popadnę w konflikt z państwem. Nadal jednak będę miał wybór: milczeć, iść do więzienia, służyć reżimowi albo emigrować. Pisarze w Związku Sowieckim mieli gorsze doświadczenia.

Oczywiście myślisz, jak wielu będzie próbowało czytać twoje książki tylko dlatego, że jesteś autorem zakazanym, a nie dlatego, że interesują się literaturą. Nigdy nie chciałem budować swojego życia wokół tego ekstremistycznego statusu, narzuconego mi przez tępych, niewykształconych i służalczych urzędników Łukaszenki. Zawsze była dla mnie ważna kreatywność, a nie to, jak ją postrzegają cenzorzy i cesarze. Ale żyjemy w medialnym kapitalizmie, zakaz to dobry towar i najlepszy temat na nagłówki.

Oczywiście, jestem dumny, że moje książki zostały uznane za niebezpieczne – to znaczy, że ich wewnętrzna wolność i siła mają wpływ. Z drugiej strony chciałbym, aby czytelnicy na Białorusi mogli bez problemu je kupować, czytać i dyskutować o nich, ale to prawo zostało im odebrane. Reżim próbował odciąć mnie od czytelników w ojczyźnie i częściowo mu się to udało. Częściowo, bo w XXI w. książka drukowana jest tylko jedną z form istnienia tekstu.

Tytułowe Psy Europy to Białorusini. Dlaczego użył Pan takiego porównania?

Większość ludzi kocha psy, ale nie rozumieją psiej mowy, psiego spojrzenia na świat ani psiej psychologii. Pies jest zawsze blisko – tam na dole. Pies jest towarzyszem człowieka, oswojonym stworzeniem. Pies w obroży to norma. Szczekanie psa jest sygnałem alarmu, ostrzeżeniem, wezwaniem do czujności. Wszystkie te znaki, moim zdaniem, mogłyby metaforycznie opisywać relacje między Białorusinami a Europą. Wydaje się, że jesteśmy razem, ale nie ma między nami wzajemnego zrozumienia. Czy to w ogóle możliwe? Często mówi się, że moja powieść opowiada o bezdomności Białorusinów – mają swój kraj, ale nie mają własnego państwa.

Książka zrodziła się z wymyślenia opowieści o człowieku, który stworzył własny język – Balbutę.

Balbuta to język wolności, wymyślony przez jednego z bohaterów powieści. Sama Balbuta jest, można by rzec, jednym z głównych bohaterów książki. Jest próbą stworzenia języka bez hierarchii, bez przemocy i nienawiści, bez dyskryminacji. Języka, który mogą rozwijać wszyscy wolni ludzie. Czy możemy stać się wolni, jeśli stworzymy nowy język wolności? Stawiam to pytanie w pierwszej części powieści. Okazuje się jednak, że Balbuta jest utopią. I jak każda utopia jest niebezpieczna i nieludzka. Dla twórców utopii ludzie są jedynie materiałem do realizacji ich idei. Język bez nienawiści jest niemożliwy. To jego tyrania i jego wielka sprzeczność.

W tym sensie języki zawsze mnie fascynowały. Już jako dziecko chciałem je zgłębiać, tak jak dzieci rozbijają zabawki, żeby zobaczyć, co jest w środku. Zawsze starałem się wymyślać nowe gry, tworzyć nowe zabawki. Najważniejsze słowa w Balbucie to: bu samoje! Oznaczają: bądź wolny. Każdy, kto wypowiada te słowa, staje się częścią świata Balbuty.

Po protestach 2020 r., by pozostać wolnym, uciekł Pan przed Białorusią i mieszka dziś w Berlinie. Nie widział Pan innej możliwości?

Myślę, że pisarz żyje przede wszystkim w bibliotece świata, a dopiero potem w konkretnym kraju. Można to ująć inaczej – ojczyzną pisarza jest jego język. Paszport, meldunek, obywatelstwo – wszystkie te rzeczy nie są aż tak ważne. Moja żona, poetka Julia Cimafiejewa, i ja opuściliśmy Białoruś sześć lat temu, pod koniec listopada 2020 r. Wtedy jeszcze kursowały samoloty z Mińska na Zachód. Moja żona z wielką odwagą uczestniczyła w protestach. Ale bałem się. O nią, o nas, o naszą rodzinę, przyjaciół i kolegów, o wszystkich Białorusinów. Wiedziałem, jak to się skończy i powiedziałem, że czas wyjechać, bo inaczej będzie za późno. I tak się stało. Myślę, że to była jedna z niewielu słusznych i właściwych decyzji w moim życiu.

Po naszym wyjeździe zaczęło się to wszystko: zakazy książek, groźby śmierci, kampanie oszczerstw, a w końcu de facto zakaz publikacji mojego nazwiska. Mieszkam w Niemczech, jestem berlińskim pisarzem, białoruskim pisarzem w Berlinie. To brzmi dziwnie tylko na pierwszy rzut oka. Żyjemy w czasach, gdy wielu ludzi pracuje i mieszka daleko od miejsca urodzenia.

Dlaczego wydarzenia sprzed sześciu lat nie zakończyły się happy endem?

Szczęśliwe zakończenia w zasadzie nie istnieją, są komercyjnym wynalazkiem. Wszyscy żyjemy w czasie, a czas nie ma końca, ani szczęśliwego, ani złego. Problem w tym, że ludzie żyją tu i teraz. Nie każdy jest gotów ofiarować się dla czasu, a co dopiero dla idei. Większość ludzi po prostu próbuje żyć swoim życiem, w końcu nie mają innego. W 2020 r. Białorusini wyszli na ulice, by protestować przeciwko ciężko uzbrojonym bandytom, którzy nazywali siebie władzami. Przemoc zmusiła ludzi do ucieczki lub milczenia, dziesiątki tysięcy trafiło do więzień. Niestety, przemoc panująca na Białorusi wyklucza wszelkie pozytywne scenariusze dla Białorusinów. Białorusini dziś po prostu próbują przetrwać: na Białorusi i na wygnaniu. Przetrwać, pozostać wolnymi i, jeśli to możliwe, zachować ideę niepodległej i wolnej Białorusi, swój język i kulturę. To jest realistyczne. To znaczy żyć w zgodzie z czasem, a nie w marzeniach i iluzjach.

Dopóki imperium Putina będzie wspierać Łukaszenkę, nie ma nadziei na nic więcej. Białoruś jest zakładnikiem geopolityki i geografii. Dopóki istnieje imperium na wschodzie, nie pozwoli Białorusi na prawdziwą niepodległość. Czas zabije również to imperium. Mam nadzieję, że dożyjemy tego dnia.

W „Psach Europy”, napisanych trzy lata przed białoruską rewolucją, gdy nikt nie słyszał jeszcze o Swiatłanie Cichanouskiej, białoruski ruch oporu ma swoją siedzibę w Wilnie. Jest Pan prorokiem?

Moją powieść często określa się mianem proroczej. Udało mi się w niej wiele przewidzieć: wojnę imperium rosyjskiego z sąsiadami i wolnym światem, aneksję Białorusi i wiele innych. Nie, nie uważam się za proroka. Myślę, że pisarze, którzy nazywają siebie prorokami, są po prostu głupcami.

Po pierwsze, katastroficzne myślenie i sceptycyzm pomagają pisarzowi przewidywać pewne wydarzenia. Pisarz musi wychwytywać sygnały ostrzegawcze i rozważać najgorsze scenariusze. Optymizm zostawiamy politykom, bez niego nie przetrwają. Po drugie, Białorusini i Ukraińcy zawsze rozumieli zagrożenie, jakie stanowi Rosja, ale kiedy próbowaliśmy powiedzieć o tym Zachodowi, nie chciał słuchać; nazywano nas nacjonalistami i rusofobami. Po trzecie, literatura to najwyższy poziom języka. Tylko z tej wysokości można jednocześnie dostrzec przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Niestety, ludzie dziś znacznie chętniej otwierają TikToka czy Instagram niż książki. Nie chcą patrzeć w przyszłość, oddadzą ją w ręce innych – niewykształconych i głośnych optymistów.

Nie trzeba być prorokiem, żeby wyobrazić sobie najgorsze możliwe scenariusze. To, co dzieje się dziś na Białorusi, uważam za katastrofę, także kulturową i narodową. Rusyfikacja się nasila, mimo że kraj ten już znajdował się pod silnym wpływem Rosji. Niedawno ukazała się moja nowa powieść „Podziemne przejścia”. Wyobraźcie sobie następujący scenariusz: Białoruś przyjęła specjalny program państwowy, w ramach którego Rosjanie przybywają, by zastąpić tych, którzy opuścili Białoruś, i otrzymują imiona, biografie i tożsamości emigrantów. Czytelnicy piszą do mnie, że igram z ogniem i że opisany przeze mnie scenariusz może się ziścić.

Niejako na marginesie zapytam: czy bywa Pan w Wilnie?

Byłem w Wilnie kilka razy w ostatnich latach – to jedno z miast, w których mieszkają dziś Białorusini na emigracji, w których żyje białoruska literatura. Co roku Wilno gości największy białoruski festiwal literacki na emigracji, festiwal białoruskiej książki intelektualnej „Pradmova”. Oczywiście często odwiedzałem Wilno przed 2020 r., wielu mieszkańców Mińska przyjeżdżało tam na weekendy, bo leży tak blisko. Wilno ma status kultowego miasta wśród Białorusinów. To coś więcej niż tylko miasto, to legenda. Jego rola w historii Białorusi jest jedną z najważniejszych. Klasyczna literatura białoruska nazywa je „Krywicą Mekką”, bo jest jak Mekka dla plemienia Krywiczów.

Oczywiście Wilno jest miastem litewskim, ale zawiera też elementy białoruskie, polskie i żydowskie i myślę, że to czyni je jeszcze piękniejszym. Dla mnie Wilno jest melancholijne i bardzo piękne; to bardzo kulturalne miasto, ale nigdy nie zamierzałem tam mieszkać. Być może czas płynie tam inaczej, a ja, z moimi ambicjami i koszmarami, nie pasuję do jego unikalnego rytmu.

„Frankfurter Allgemeine Zeitung”, recenzując pańską książkę, określił ją głęboko melancholijną, a jednocześnie niezwykle komiczną. To stara metoda przetrwania dzięki poczuciu humoru w świecie, w którym wolny człowiek się dusi?

Oczywiście, komedia i melancholia to właśnie środowisko, w którym wyrasta literatura naszej części świata. Myślę, że to właśnie łączy literaturę krajów byłego postsowieckiego i postkomunistycznego świata. Wystarczy dorastać pośród tych wszystkich miejskich krajobrazów, tak pełnych pustki, melancholii, nienawiści do samego siebie, zapomnianych wspomnień mrocznej przeszłości, brzydoty, dziwnych historii i niepowtarzalnego, dzikiego piękna, by melancholia i komedia zadomowiły się w człowieku na zawsze. Zaczyna się ich szukać wszędzie, gdzie się mieszka.

W tym sensie mój rodzinny Mińsk, mój ukochany Berlin, moje Wilno, Warszawa, Drezno, Lipsk, Kijów, Ryga, Tallin, Ostrawa i Bratysława, Kiszyniów i Witebsk – wszystkie są do siebie podobne… Ale myślę, że melancholia i komedia również wywodzą się od Gombrowicza. Moimi ulubionymi pisarzami są: Kafka, Joyce, Nabokov i Gombrowicz, a Gombrowicz w szczególności to pisarz, który genialnie łączył melancholię z komedią. Nie da się dekonstruować mitów narodowych bez komedii. Wszystkie mity o wielkości są bardzo zabawne. A jednak tęsknota za mitem żyje w nas, jest nie do wykorzenienia.

Wszystko ma swój kres, będzie miał go i reżim Łukaszenki. Jak Pan go sobie wyobraża?

Koniec reżimu nie oznacza automatycznie przyjścia wolności i demokracji, tę dyktaturę może zastąpić nowa. Być może inna, nowocześniejsza. Być może bardziej brutalna. Myślę, że sami Białorusini, zwłaszcza młodsze pokolenie, od dawna są gotowi na powrót do Europy i życie w państwie demokratycznym. Ale, jak już powiedziałem, imperium rosyjskie nigdy na to nie pozwoli, Białoruś może zniknąć z mapy świata, jak przewidziałem w „Psach Europy”. Dlatego zmiana na Białorusi jest możliwa tylko wtedy, gdy imperium rosyjskie zostanie pokonane w wojnie i albo upadnie, albo osłabnie. Białoruś to nie tylko określone terytorium z granicami, nie tylko państwo. Państwa powstają i znikają. Białoruś to przede wszystkim piękna idea, idea wolnego kraju, i najważniejsze, żeby ta idea przetrwała. Jeśli znajdą się ludzie, którzy w tę ideę wierzą, to pod warunkiem zmian w polityce zagranicznej, zostanie ona zrealizowana. Mamy na to wolę, zasoby i ludzi.

Jakie scenariusze kreśli Pan dla naszej części Europy i świata?

Takie scenariusze miałyby sens w powieściach, ale w wywiadach z pewnością wydają się naiwne. A jednak ciekawie jest pomyśleć o przyszłości. Podejrzewam, że w dłuższej perspektywie będziemy świadkami upadku imperium rosyjskiego i nie będzie to proces pokojowy. Będzie on znacznie bardziej traumatyczny niż rozpad ZSRS. Jeśli chodzi o najbliższą przyszłość, wojna między Rosją a naszą Europą jest, moim zdaniem, nieunikniona. I ta wojna zniszczy Rosję. To, co teraz obserwujemy, to próby zawarcia pokoju z Putinem przez siły prorosyjskie w Europie. Takie próby osiągnięcia „wiecznego pokoju” kosztem ustępstw nigdy nie prowadziły do niczego dobrego. Zazwyczaj kończą się haniebną porażką – moralną, militarną i historyczną. Widzę jednak, że Europejczycy są gotowi popełnić ten sam błąd ponownie. Po raz kolejny dotarliśmy do tego momentu, w którym ludzie zapominają o własnej historii i przestają wyciągać z niej wnioski.

Literatura uczy nas myśleć historycznie – ale ludzie, którzy nie wierzą literaturze, a wierzą w propagandę, żyją poza historią. Nie rozumieją już znaczenia słowa „pokój”. Ci naiwni ludzie myślą, że pokój można kupić od Putina. Myślę, że era internetu bardzo nas zepsuła – w tym sensie, że ludzie przyzwyczajają się do myśli, że wszystko można zmienić w mgnieniu oka: wystarczy kliknąć przycisk i usunąć to, co się nie podoba. Ale życie tak nie działa. Ludzie, którzy są gotowi zniewolić miliony ludzi dla własnego spokoju ducha, rozpętują nową wojnę. Czy nasza Europa jest gotowa bronić się przed rosyjskim imperializmem? Czy Europejczycy wierzą w swoje własne wartości? A co najważniejsze, Unia Europejska jest teraz domem dla dużej liczby imigrantów. Miliony ludzi mieszkają dziś w krajach UE bez prawa ani możliwości uzyskania obywatelstwa. Czy będą bronić Europy? To jest interesujące.

Bacharewicz-2026-11-14-2-PORTAL
W „Psach Europy”, napisanych trzy lata przed białoruską rewolucją, białoruski ruch oporu ma swoją siedzibę w Wilnie. Czyżby Alhierd Bacharewicz okazał się prorokiem?| Fot. materiały prasowe

Alhierd Bacharewicz

Urodzony w Mińsku w 1975 r., jeden z najwybitniejszych współczesnych pisarzy białoruskojęzycznych. Jest autorem licznych powieści, zbiorów esejów i tomiku wierszy. W 2017 r. jego najważniejsza i najsłynniejsza powieść, „Psy Europy”, została wydana na Białorusi i zdobyła nagrodę Książka Roku. Pod koniec 2020 r., po udziale w masowych protestach i opublikowaniu eseju o białoruskim faszyzmie, Bacharewicz wyemigrował z Białorusi, mieszkał w Austrii i Szwajcarii, a następnie osiadł w Berlinie. Łącznie wydał ponad 20 książek, a jego utwory zostały przetłumaczone na: polski, niemiecki, angielski, szwedzki, ukraiński, francuski i rosyjski. Za „Psy Europy” otrzymał w ubiegłym roku Lipską Nagrodę Książkową za Porozumienie Europejskie.


Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 45 (131) 14-20/11/2026

Afisze

Więcej od autora

Widziane z Krakowa

Kiedy jednak budzi się z błogiej sobotniej drzemki i dowiaduje, że to u niego w mieście zamachowiec strzela na Rynku Głównym do ludzi jak do kaczek, a syn po...