Powrót do historycznego dziedzictwa Wilna — mija 30 lat od wyjątkowego wydarzenia

22 listopada 1996 r., dokładnie 30 lat temu, Stanislovas Kuzma zakończył prace nad odtworzeniem trzech monumentalnych posągów św. Stanisława, św. Heleny i św. Kazimierza, które ponownie ozdobiły fasadę Wileńskiej Katedry. Litewski rzeźbiarz przywrócił świątyni rzeźby dłuta Karola Jelskiego, strącone z dachu w czasach sowieckich.

Czytaj również...

Posągi patronów Polski, Rusi i Litwy

Dzieje wileńskiej Archikatedry św. św. Stanisława i Władysława sięgają czasów pogańskich. Źródła historyczne podają, że w dolinie Świętoroga, na miejscu dzisiejszej katedry, w czasach pogańskich był ołtarz ofiarny, płonął ogień, a być może nawet stała świątynia Perkuna (lit. Perkūnas) — boga burzy i wojny.

„Pierwszą katedrę po przyjęciu chrztu założył prawdopodobnie wielki książę Mendog. Był to kamienny budynek z masywną czterokątną wieżą. Fundamenty i glazurowaną posadzkę tej świątyni odkryto w 1973 r. w podziemiach obecnej katedry. Po śmierci Mendoga w 1263 r. katedrę ponownie przekształcono w świątynię pogańską” — pisze prof. Tomas Venclova w książce „Wilno”.

Według polskiego historyka Jana Długosza w czasie chrztu Litwy w 1387 r. król Jagiełło kazał wznieść nową katedrę gotycką, której ślady również odkryto w podziemiach dzisiejszej bazyliki. Katedra niejednokrotnie ulegała pożarom, była naprawiana i odnawiana. Z czasem zyskała renesansowy, a później barokowy charakter. W katedrze odbywały się uroczyste koronacje wielkich książąt litewskich — od Witolda do Zygmunta Augusta. Chowano tu litewskich możnowładców i biskupów.

Jesienią 1769 r. podczas burzy zawaliła się południowa wieża, burząc sklepienie katedry. Zginęli wówczas ksiądz i sześciu klerków. Biskup wileński Ignacy Massalski powierzył renowację katedry najlepszemu wówczas w Wilnie architektowi Wawrzyńcowi Gucewiczowi. Po przebudowie katedra zyskała regularny, geometryczny kształt, charakterystyczny dla stylu klasycystycznego. Na dachu świątyni, nad frontonem, stanęły trzy posągi patronów Polski, Rusi i Litwy: św. Stanisława, św. Heleny, św. Kazimierza. W 1950 r., w okresie sowieckiej okupacji, posągi dłuta Karola Jelskiego strącono, a katedrę zamknięto. W 1956 r. urządzono tu galerię obrazów, później zaczęto organizować koncerty organowe. Dopiero w 1989 r. katedrę zwrócono wiernym.

Powrót rzeźb na szczyt katedry

Karol Jelski drewniano-gipsowe rzeźby przedstawiające św. Stanisława, św. Helenę i św. Kazimierza wykonał około 1792 r. Po upływie niemal dwustu lat Stanislovas Kuzma podjął się prac mających na celu odtworzenie zniszczonych posągów. Rekonstrukcja rzeźb została zakończona w listopadzie 1996 r.

— Kuzma tworzył nowe rzeźby w nieczynnym wówczas Kościele św. Bartłomieja na Zarzeczu, w którym mieściła się jego pracownia. Posągi wykonał z emaliowanego metalu, trwalszego materiału. W 1997 r. rzeźby ponownie zajęły swoje miejsce na szczycie portyku katedry. Ich odsłonięcie odbyło się niezwykle uroczyście. Był to symboliczny powrót do historycznego dziedzictwa Wilna — opowiada „Kurierowi Wileńskiemu” historyk Paweł Giedroyć.

Rzeźby św. Kazimierza, św. Heleny i św. Stanisława znajdują się na wysokości ok. 35 m i mają ok. 5,5 m wysokości. Trzymany przez św. Helenę pozłacany krzyż ma ok. 10 m wysokości. Cała kompozycja wraz z krzyżem to ok. 15 m wysokości.

Znany litewski artysta

Dzieła Stanislovasa Kuzmy (1947-2012) można podziwiać w wielu miejscach Wilna. Jedną z pierwszych prac artysty jest rzeźba rycerza-strażnika, zdobiąca dawny pałac Umiastowskich przy ul. Trockiej. Wcześniej znajdowała się tu figura św. Krzysztofa, patrona Wilna, usunięta po II wojnie światowej. Rycerz zajął jej miejsce w 1973 r.

Kuzma jest również autorem rzeźby „Trzy muzy” umieszczonej w 1981 r. nad głównym wejściem do Litewskiego Narodowego Teatru Dramatycznego. Do ostatnich dzieł artysty należy popiersie Barbary Radziwiłłówny, wielkiej księżnej litewskiej i królowej Polski, wykonane z białego marmuru greckiego. Rzeźba powstała na podstawie rekonstrukcji wyglądu królowej, opracowanej z zachowanej czaszki. Można ją podziwiać w Muzeum Narodowym — Pałacu Wielkich Książąt Litewskich.

KULT-Katedra-2026-11-19-2
Na zdjęciu z 1996 r. na dachu katedry widoczne są podesty przygotowane pod montaż odtworzonych rzeźb | Fot. Marian Paluszkiewicz

Dynastia wileńskich rzeźbiarzy

Synem Karola Jelskiego był Kazimierz Jelski, znany wileński rzeźbiarz, który naukę rzeźbiarstwa rozpoczął pod kierunkiem ojca, a następnie uczęszczał na wykłady Franciszka Smuglewicza i Jana Rustema. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Był profesorem rzeźby na Uniwersytecie w Wilnie. Jego uczniami byli Kanuty Rusiecki, Wincenty Smokowski, Mark Antokolski.

Kazimierz Jelski wykonywał przede wszystkim klasycystyczne rzeźby, płaskorzeźby sakralne i nagrobkowe, a także popiersia i medaliony znanych osób polskiej kultury i postaci historycznych. Jego dziełem są m.in.: płaskorzeźba na frontonie kościoła ewangelicko-reformowanego w Wilnie, dekoracja rzeźbiarska nagrobka Hieronima Stroynowskiego w kościele św. Janów, wystrój rzeźbiarski Sali Kolumnowej na uniwersytecie. Wykonał też posągi czterech proroków do ołtarza głównego w Kościele św. Piotra i Pawła.

Rzeźby zewnętrznej elewacji katedry

Zgodnie z projektem Wawrzyńca Gucewicza zewnętrzną elewację Katedry Wileńskiej zdobi 10 figur rzeźbiarskich. Pomimo trzech monumentalnych rzeźb na szczycie portyku w niszach po bokach przedniej fasady znajdują się Abraham i Mojżesz — najważniejsi przedstawiciele Starego Testamentu. Za kolumnami portyku, bliżej wejścia do świątyni, umieszczono rzeźby głosicieli Nowego Testamentu — czterech ewangelistów. Można ich łatwo rozpoznać dzięki charakterystycznym symbolom (od lewej do prawej): św. Mateusz przedstawiony jest z aniołem, św. Marek — z lwem, św. Łukasz — z wołem, a św. Jan — z orłem. Nad rzeźbami ewangelistów znajduje się pięć płaskorzeźb, przedstawiających wydarzenia związane z Nowym Przymierzem i działalnością apostolską (od lewej do prawej): „Zesłanie Ducha Świętego”, „Uzdrowienie chromego”, „Kazanie św. Piotra”, „Wskrzeszenie zmarłego w Troadzie” oraz „Śmierć Ananiasza i Safiry”. Wszystkie sceny nawiązują do Dziejów Apostolskich. Opowiadają o rozprzestrzenianiu się Ewangelii, nawróceniu, dziełach Bożej łaski dokonywanych za pośrednictwem apostołów oraz karze za kłamstwo wobec Ducha Świętego.

W niszach bocznej fasady południowej strony katedry stoją posągi siedmiu książąt litewskich, wykonane w 1754 r. z przeznaczeniem do ołtarza głównego Kościoła św. Kazimierza w Wilnie. W niszach bocznej fasady północnej strony znajdują się natomiast rzeźby pięciu świętych jezuitów, wykonane w latach 1754-1768 w celu ozdobienia ołtarzy bocznych Kościoła św. Kazimierza w Wilnie. Jednak, gdy w 1832 r. władze carskie odebrały ten kościół katolikom, rzeźby przeniesiono do nisz katedry, gdzie znajdują się do dziś.

Afisze

Więcej od autora

Referendum w sprawie określenia statusu rodziny warunkiem poparcia budżetu?

Zdaniem minister kwestia referendum powinna jak najszybciej trafić do porządku obrad posiedzenia Sejmu. Sejmowy Komitet Prawa i Praworządności powinien rozpatrzyć propozycję przeprowadzenia referendum i przedstawić swoją opinię, natomiast ostateczną...