Konrad Brandel, pierwszy polski fotograf prasowy

„Konrad Brandel fotografował Wilno z innej perspektywy niż Józef Czechowicz czy Abdon Corzon” – mówi Dainius Junevičius, prezes Fundacji Dziedzictwa Fotografii, które wydało książkę „Wilno Konrada Brandla. 1875” (Fotografo Konrado Brandelio Vilnius. 1875).

Czytaj również...

Antoni Radczenko: Konrad Brandel, znany warszawski fotograf, w 1875 r. przybył do Wilna. Zdjęcia z tej wizyty złożyły się na wydaną książkę. Czy wiemy, jaki był cel wizyty?

Dainius Junevičius: Tak, Brandel pochodził z Warszawy. W 1875 r. był już znanym fotografem, autorem znanych prac. Wydawał np. fotograficzne kalendarze naścienne. Specjalizował się też w fotografowaniu miasta. Wydawał cykle widoków Warszawy w formie albumów. Najprawdopodobniej jego plan był następujący: chciał wydać album z fotografiami Wilna. Skąd się wziął pomysł, czy ktoś go do tego namówił, tego nie wiemy.

W tym czasie wytworzyła się w Wilnie pewna próżnia. Wówczas działał tutaj Józef Czechowicz, ale z nieznanej nam przyczyny w latach 1872–1876 zrobił sobie przerwę w pracy. Nie wiemy dokładnie, ile czasu w Wilnie przybywał Brandel. Przejrzałem wileńskie gazety z tego okresu. Nie znalazłem jednak żadnej wzmianki o przybyciu warszawskiego fotografa. Po powrocie do domu na łamach warszawskiej prasy ogłosił, że wizyta była bardzo pomyślna. Zrobił sporo zdjęć, które wkrótce można było nabyć w jego zakładzie fotograficznym.

Czym zdjęcia Brandla wyróżniały się na tle prac innych fotografów, takich jak: Józef Czechowicz, Stanisław Fleury czy Abdon Corzon?

Fleury pracował w późniejszym okresie. Używał już trochę innej techniki. Natomiast Czechowicz, Corzon czy Wilhelm Józef Zacharczyk działali w podobnym czasie co Brandel. Jaka była podstawowa różnica pomiędzy Brandlem a pozostałymi? Podobnie jak Brandel oni nie pochodzili z Wilna, ale mieszkali tam przez dłuższy czas. Niektórzy nawet kilkadziesiąt lat. Natomiast Brandel przebywał w Wilnie tylko kilka dni. Jestem przekonany, że przy wyborze obiektów ktoś musiał mu doradzać. Brandel na Wilno patrzył z innej perspektywy, bardziej jako gość niż mieszkaniec.

Możemy założyć, że cel wizyty miał charakter komercyjny. Brandel, jeśli chciał sprzedać zdjęcia w Warszawie, to musiał zrobić zdjęcia tych obiektów, o których wiedzieli Warszawiacy.

W rzeczy samej. Warto odnotować, że fotografowie mieszkający na stałe w Wilnie zazwyczaj fotografowali obiekty prawosławne, powiązane z władzą carską, np. Kaplicę Aleksandra Newskiego na Placu św. Jerzego, która była poświęcona poległym rosyjskim żołnierzom tłumiącym powstanie styczniowe. U Brandla tego nie znajdziemy. Przede wszystkim fotografował katolickie obiekty. Nawet kiedy sfotografował pałac generała gubernatora, czyli obecny Pałac Prezydencki, to na zdjęciu najbardziej widoczne są budynki należące kiedyś do Uniwersytetu Wileńskiego z obserwatorium. Nawet zdjęcie podpisał, że to nie jest pałac gubernatora, tylko byłe obserwatorium. To pokazuje, że nikt nie wywierał na niego presji co do wyboru obiektów. Z pewnością wybór obiektów miał też cel komercyjny, bo któż w Warszawie chciałby kupować zdjęcia z pałacem gubernatorskim?

Kiedy mówimy o ówczesnych fotografach, czy mamy do czynienia ze sztuką, czy to raczej działalność użytkowo-komercyjna?

Bez dwóch zdań to była praca komercyjna, ale twórcza. Musiał z czegoś żyć, utrzymać zakład, rodzinę. Niemniej ta produkcja była wyjątkowa. Większość fotografów wykonywała portrety. Natomiast ci, którzy fotografowali miejscowości, orientowali się na specyficznego użytkownika. Nie mogli wiedzieć zawczasu, że ktoś kupi ich fotografie. Robili zdjęcia i czekali rok czy dłużej, aż ktoś je kupi.

Na ile w latach 70. XIX w. fotografia była drogim przedsięwzięciem? Jaką sumę musiał człowiek zainwestować w nowy zakład fotograficzny?

To było drogie przedsięwzięcie. Fotograf musiał mieć kilka aparatów i obiektywów. Musiał wyposażyć laboratorium. W latach 60.–70. XIX w. zdjęcie mogło kosztować kilka rubli. Jego cena była porównywalna z ceną książki lub biletem do teatru. Zdjęcia zamawiał ktoś, kto mógł kupić bilet do teatru. Dla zwykłego człowieka to była spora suma. W latach 80. technologia się zmieniła i fotografia stała się bardziej masowa.

Czy trudno było dotrzeć do zdjęć Brandla?

To bardzo interesująca historia. Konrad Brandel wykonywał zdjęcia Wilna, ale sprzedawał je w Warszawie. W Wilnie o nich nie słyszano. Pod koniec lat 80. XX w. 11 zdjęć Brandla znalazło się w kolekcji Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Te zdjęcia razem z książkami zostały zabrane przez Niemców w czasie II wojny światowej z Biblioteki Polskiej w Paryżu. Po wojnie zostały odnalezione przez Rosjan i wywiezione do Moskwy. W geście dobrej woli rosyjska delegacja przekazała zdjęcia i inne zbiory stronie polskiej. Po raz pierwszy te zdjęcia upubliczniono w latach 90.

Później, gdy pisałem doktorat, kolejne 25 zdjęć Brandla odnalazłem w Muzeum – Dworze Hugona Scheu w Szyłokarczmie. Na kolejne 26 zdjęć natrafiłem w Muzeum Fotografii w Krakowie. Wszystkie zdjęcia Brandla, które zrobił w Wilnie, można zobaczyć w książce. Pokazał na nich nie tylko miasto, lecz także okolice, np.: Zarzecze, Zakret, Zwierzyniec, cmentarze na Rossie i w Lipówce.

Brandel jest też uważany za jednego z prekursorów fotoreportażu.

Tak, ale chodzi już o późniejszy okres jego działalności. Brandel jest wynalazcą aparatu fotograficznego, który nazwał fotorewolwerem. To był ręczny aparat fotograficzny, który umożliwiał robienie zdjęcia z ręki. Faktycznie do końca XIX w. za jego pomocą tworzył fotoreportaże. Ta technika pozwalała uchwycić ruch. Jest takie zdjęcie Brandla, na którym uwiecznił skaczącego chłopca. W trakcie jego pobytu w Wilnie tej techniki jeszcze nie było, dlatego na jego zdjęciach praktycznie nie ma ludzi. W książce jest bardzo ciekawe zdjęcie Ostrej Bramy, które zostało zrobione nie od strony obrazu, tylko dworca kolejowego. Tam są widoczne karety, ale bez ludzi; tylko cienie sylwetek.

Junevicius-2026-11-14-2-PORTAL
Konrad Brandel, bohater książki, urodził się w 1838 r. w warszawskiej rodzinie mieszczańskiej. W 1865 r. założył własny warsztat fotograficzny, który specjalizował się w fotografii portretowej. Równolegle robił zdjęcia miast. Od lat 80. XIX w. specjalizował się w fotografii prasowej i reportażowej. Zmarł w 1921 r. w Toruniu | Fot. materiały prasowe

Gdyby Pan musiał w kilka zdaniach zareklamować książkę, co warto o niej powiedzieć?

Na zdjęciach widzimy Wilno sprzed 150 lat. Z tego okresu nie mamy wiele miejskich zdjęć. 10 lat przed Brandlem Zacharczyk zrobił 50 pięknych zdjęć Wilna. Zdjęć Corzona znamy ok. 20. Teraz mamy kolejne zdjęcia robione trochę z innej perspektywy. Sądzę, że to naprawdę może zaciekawić współczesnego człowieka.


Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 45 (131) 14-20/11/2026

Afisze

Więcej od autora