W skład delegacji weszli m.in. dyrektor Biura Edukacji Narodowej Adam Hlebowicz, dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej Agnieszka Jędrzak i dyrektor Oddziału IPN w Białymstoku Marek Jedynak.
| Fot. Marian Paluszkiewicz
Spotkanie z litewskimi partnerami w Tuskulanach
Wizyta rozpoczęła się od spotkania z przedstawicielami Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy (Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, LGGRTC), m.in. dyrektorem generalnym dr. Arūnasem Bubnysem, jego zastępcą Vytasem Lukšysem. Odbyło się ono w miejscu symbolicznym — na terenie Parku Pamięci w wileńskich Tuskulanach, gdzie pod koniec XX w. odkryto masowe groby ofiar sowieckich sądów rozstrzelanych w celi śmierci w Wilnie. Rozmowy dotyczyły współpracy w zakresie poszukiwań miejsc spoczynku ofiar totalitaryzmów oraz możliwych wspólnych inicjatyw wydawniczych i edukacyjnych. Delegacja zwiedziła Park Pamięci Tuskulanum, muzeum poświęcone historii tego miejsca i masowym grobom z okresu sowieckiego oraz kaplicę — kolumbarium, gdzie złożono odnalezione szczątki. Wśród pogrzebanych tam ofiar NKWD znajdują się bezimienne szczątki Polaków — żołnierzy Armii Krajowej, którzy w latach 1944–1947 zostali rozstrzelani przez NKWD.
Czytaj więcej: „Podziemie łączy” w Tuskulanach
O Mackiewiczu w fabularnej formie
Wieczorem w Domu Kultury Polskiej w Wilnie odbyło się spotkanie w ramach cyklu „Przystanek Historia IPN Litwa” z udziałem delegacji Instytutu. Uczestnicy spotkania mogli obejrzeć film fabularny „Czarny sufit” zrealizowany przez Instytut Pamięci Narodowej i poświęcony Józefowi Mackiewiczowi w 120. rocznicą urodzin pisarza, w ramach obchodów Roku Józefa Mackiewicza w Polsce. Film przedstawia fikcyjną rozmowę (która, jak zauważają twórcy — nie wiadomo, czy się odbyła, ale mogła się odbyć) Mackiewicza z jego wieloletnim korespondencyjnym przyjacielem, Jerzym Giedroyciem, na temat ówczesnej sytuacji międzynarodowej oraz systemu komunistycznego. W filmie wielokrotnie pojawiają się także nawiązania do wileńskiego okresu w życiu pisarza, który w znacznej mierze ukształtował jego poglądy.
Projekcję filmu poprzedziło wystąpienie prezesa IPN dr. Karola Nawrockiego, który podkreślił, że Józef Mackiewicz doskonale rozpoznał istotę komunizmu: „Był od początku przekonany, że każdy rodzaj współpracy czy pobłażania sowieckiemu komunizmowi prowadzi świat na skraj kolejnej przepaści. Dziś, z perspektywy XXI wieku jesteśmy świadkami tego, jak rosyjskie czołgi, często pod czerwoną gwiazdą, pod sierpem i młotem, z propagandą niemal z czasów sowieckich z lat 20. i 30., nadal niszczą wolny świat, zagrażają wolności na całym globie. Mackiewicz to wiedział”.
Czytaj więcej: „Mackiewicz, to człowiek od was”: zakończenie roku Józefa Mackiewicza
Podziękowania dla wspierających IPN
Podczas spotkania dr Marek Jedynak, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku, wręczył podziękowania osobom i instytucjom wspierającym działalność IPN. Wśród wyróżnionych znaleźli się także dziennikarka i współpracownik „Kuriera Wileńskiego”. Grawertony otrzymali: dyrektor Domu Kultury Polskiej Artur Ludkowski, który od lat współpracuje z IPN w organizowaniu „Przystanku Historia”; mer rejonu solecznickiego Zdzisław Palewicz, zaangażowany w upamiętnianie miejsc polskiej pamięci na Wileńszczyźnie, który od 2017 r. wspiera zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN w poszukiwaniach szczątków polskich żołnierzy na terenie rejonu; prof. Ilona Vaškevičiūtė — archeolog, prowadząca w latach 90-tych XX wieku badania archeologiczne masowych grobów ofiar NKWD na terenie dawnego majątku Tuskulanum w Wilnie, następnie współpracowała przy pracach poszukiwawczych i ekshumacjach prowadzonych na terenie Litwy przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa a później IPN; Ilona Lewandowska — historyk, dziennikarka „Kuriera Wileńskiego”, autorka książek historycznych, wystaw a ostatnio także scenarzystka filmu dokumentalnego; Leonardas Vilkas — tłumacz m.in. dzieł Józefa Mackiewicza z języka polskiego na język litewski, który rokrocznie bierze udział w obchodach rocznicy Obławy Augustowskiej, m.in. w rajdzie Rowerowym Śladami Ofiar Obławy Augustowskiej w okolicach Gib, również stały współpracownik wydania magazynowego „Kuriera Wileńskiego”; Albert Wołk — historyk, nauczyciel w Gimnazjum im. Stefana Batorego w Ławaryszkach, autor szeregu publikacji i audycji o tematyce hagiograficznej i regionalnej; Stefan Siemaszko — leśniczy, który od lat gromadzi relacje dotyczące działania polskiego podziemia niepodległościowego na terenie powiatu święciańskiego i wspiera poszukiwania IPN.
| Fot. Marian Paluszkiewicz
Rozmowa o zbrodni ponarskiej
Po seansie widzowie zostali zaproszeni na dyskusję na temat filmu a także na dyskusję wokół książki Moniki Tomkiewicz „Zbrodnia ponarska 1941–1944”. W rozmowie wzięli udział: dr hab. Monika Tomkiewicz (Biuro Badań Historycznych IPN), dr hab. Jarosław Wołkonowski, prof. UwB (Wydział Prawa Uniwersytetu w Białymstoku) i Adam Hlebowicz (dyrektor Biura Edukacji Narodowej IPN), a poprowadziła ją Natalia Krzywicka (IPN w Białymstoku). Książka „Zbrodnia w Ponarach 1941–1944” została wydana przez IPN po raz pierwszy w 2008 r. i wzbudziła ogromne zainteresowanie. W drugim, poprawionym i uzupełnionym wydaniu, które ukazało się w 2022 r., autorka zawarła wyniki dwudziestoletnich badań nad zbrodniami popełnionymi na obywatelach polskich różnych narodowości w Ponarach i innych wybranych miejscach straceń na Wileńszczyźnie w latach 1941-1944. Po spotkaniu jego uczestnicy mieli okazję do zadania autorce indywidualnych pytań, można było również otrzymać egzemplarz książki.
W drugim dniu wizyty delegacja IPN odwiedziła polskie miejsca pamięci na Wileńszczyźnie, w tym również Ponary.
Czytaj więcej: Konferencja „Zbrodnia Ponarska — tragiczna konsekwencja okupacji Wileńszczyzny”