W Wilnie takim miejscem jest „Pamėnkalnio vila”, przedwojenna willa należąca niegdyś do Stanisławy i Antoniego Kiaksztów. To miejsce zachowało w sobie dyskretną elegancję dawnego Wilna i atmosferę, której nie sposób znaleźć w popularnych atrakcjach turystycznych.
Od 2004 do 2024 r. w domu przy ul. Pamėnkalnio 34 czynne było Dom – Muzeum Venclovów.
– W 2024 r. muzeum zostało przekształcone i obecnie funkcjonuje jako „Pamėnkalnio vila”. Przedtem na piętrze mieściło się Centrum Kultury Etnicznej, zaś na parterze mieszkała rodzina Venclovów. Antanas Venclova był litewskim pisarzem, ojcem Tomasa Venclovy. Przyszły poeta, publicysta, tłumacz spędził tu swoje dzieciństwo – opowiada Justina Juozėnaitė, kuratorka placówki.
Willa przy ulicy Portowej 22 została zbudowana w 1938 r. według projektu Jana Borowskiego i Izaaka Smorgońskiego.
– Rok wcześniej według projektu tych architektów zbudowano znajdującą się obok kamienicę pod nr. 32. Obecnie jest to wielomieszkaniowy budynek mieszkalny, który został wybudowany jako dom przeznaczony pod wynajem mieszkań. Współwłaścicielami budynku byli adwokat, członek Polskiej Partii Socjalistycznej Stanisław Bagiński oraz Anna Hansenowa. Willa, w którym do niedawna mieścił się Dom – Muzeum Venclovów należał do Stanisławy i Antoniego Kiaksztów – kontynuuje rozmówczyni.
Historia kryje wiele tajemnic
Stanisława była wziętą wileńską adwokatką, zaś Antoni Izydor Kiakszto (1884–1960) – polskim lekarzem wojskowym, pułkownikiem i komendantem Szpitala Wojskowego na Antokolu w latach 1936–1939.
– Posiadamy informacje, że leczył żołnierzy Armii Krajowej, za co w 1941 r., przed wkroczeniem do Wilna wojsk niemieckich, został schwytany przez Sowietów i wieziony w głąb Rosji. Jednak w pociągu doszło do dywersji – wagony zostały odłączone, dzięki czemu Antoni uciekł i pozostał w Wilnie. Mieszkał tu do 1944 r. Wtedy, po powrocie do miasta Sowietów, został ponownie schwytany, ale wkrótce uwolniony. W 1945 r. sprawa została zamknięta i Antoni z synem Eugeniuszem wyjechał do Polski w ramach repatriacji. Stanisława zmarła w 1941 t., pochowano ją na cmentarzu na Antokolu. Wiemy, w którym miejscu znajduje się jej mogiła; mamy nawet zdjęcie nagrobka z napisem „Stanisława Kiaksztowa, adwokat, 1941-07-07” – opowiada kuratorka placówki.
Antoni Kiakszto zmarł w 1960 r. Dokumenty podają, że mieszkał w Ożarowie Mazowieckim pod Warszawą, przy ul. Mickiewicza 14/9. Został pochowany na Cmentarzu Ołtarzewskim.
Historia rodziny wciąż owiana jest wieloma nieznanymi szczegółami: nie wiadomo, gdzie i kiedy zawarli związek małżeński, nie zachowały się żadne zdjęcia Stanisławy Kiaksztowej, brak dokumentów potwierdzających rok jej urodzenia (zmarła przypuszczalnie w wieku ok. 50 lat). Niewiadome są także losu ich jedynego syna Eugeniusza (ur. w 1922 r.).
Mieszkali tu znani artyści
Stanisława, Antoni i ich syn Eugeniusz początkowo mieszkali przy ul. Benedyktyńskiej 2/4. Ich dom przy ulicy Portowej 22 został oddany do użytku w 1938 r.
Zachowały się dokumenty z 7 maja 1937 r. z prośbą dr. Antoniego Kiakszto o pozwolenie na budowę „domu wyłącznie na własny użytek”. Na drugiej stronie podania zachował się tekst z własnoręcznie napisanym życiorysem: „Urodziłem się w Mińsku 22 V 1884 r. z ojca Feliksa i matki Bronisławy z Tanajewskich. Braci nie mam, siostrę mam jedną. Jestem żonaty. Jestem komendantem Szpitala Wojskowego na Antokolu w randze pułkownika”.
Właściciele nowoczesnej willi wynajmowali część pokoi. Wśród mieszkańców było wiele postaci nieprzeciętnych i szanowanych, dziś niestety niemal zapomnianych.
Mieszkali tu znani artyści oraz przedstawiciele świata kultury. Wśród nich: Leopold Tyrmand (1920–1985), polski pisarz i publicysta, popularyzator jazzu w Polsce; jego przyjaciel architekt Leszek Zawisza (1920–2014); litewski aktor Juozas Siparis (1894–1970); reżyser Romualdas Juknevičius (1906–1963). W pobliżu, przy ulicy Podgórnej 5 (obecnie ul. Pakalnės), mieszkał Czesław Miłosz (1911–2004).
Rodzina Kiaksztów niedługo cieszyła się nowocześnie urządzonym domem. Wojna, śmierć Stanisławy w 1941 r., a następnie przymusowa repatriacja Antoniego i Eugeniusza bezpowrotnie zniszczyły wszystkie marzenia i plany. Przedwojenna sielanka, pełna spokoju i nadziei, przeminęła, pozostawiając po sobie jedynie wspomnienia.
Przykład modernistycznej architektury Wilna
W czasach sowieckich dom rodzinny Kiaksztów został znacjonalizowany i podzielony na dwa mieszkania. W 1946 r. na parterze zamieszkała rodzina pisarza Antanasa Venclovy, która spędziła tam ćwierć wieku. Na drugim piętrze mieszkała rodzina działacza partyjnego Feliksasa Bieliauskasa, który wprowadził się tam rok wcześniej.
Następnie mieściły się tu różne instytucje: Muzeum Pisarzy Wileńskich, Gabinet Pamięci Antanasa Venclovy, a później Centrum Kultury Etnicznej. Latem 2004 r. pierwsze piętro przemianowano na Dom – Muzeum Venclovów.
Od 2025 r. placówka jako „Pamėnkalnio vila” jest zarządzana przez instytucję pożytku publicznego „Vilnius, UNESCO literatūros miestas”. Na razie nie jest dostępna dla zwiedzających. Trwa przygotowanie nowej ekspozycji, którą planuje się udostępnić dla zwiedzających w czerwcu br.
– Od 8 czerwca będzie czynna wystawa z okazji 50-lecia powstania Litewskiej Grupy Helsińskiej oraz zaprezentowana zostanie ekspozycja nawiązująca do powojennej inteligencji w okresie sowieckim. Ponadto można będzie obejrzeć autentyczny wystrój wnętrz z lat 50. ub. w. oraz meble w stylu art déco – opowiada Justina Juozėnaitė.
Obecnie w podwórku czynna jest wystawa planszowa opowiadająca o losach ludzi związanych z tym wyjątkowym miejscem.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 19 (53) 16-22/05/2026