O kształceniu w języku ojczystym. Rola Macierzy Szkolnej

Znajomość języka ojczystego, wychowanie do wartości chrześcijańskich i patriotycznych – to określa nas, Polaków |Fot. Marian Paluszkiewicz

Przed 30 lat powołano Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna”. Głównym jego dążeniem było odrodzenie szkoły narodowościowej, opartej na języku polskim, ojczystej kulturze i tradycjach. Szybko zostały więc przyjęte podstawowe kierunki rozwoju szkoły polskiej na Litwie.

Tymczasem już w pierwszych latach działalności stowarzyszenia okazało się, że głównego założenia nie da się urzeczywistnić. Państwowe władze oświatowe zadecydowały o wprowadzeniu jednolitego systemu oświaty, czyli nauczania według jednego programu, z tą różnicą, że w szkołach mniejszości narodowych – w językach mniejszości. Najważniejszym dokonaniem stowarzyszenia stało się więc to, że udało się zachować szkołę polskojęzyczną od klasy pierwszej do dwunastej.

Girl in a jacket

30 lat owocnych działań

Powołane 11 listopada 1990 r. Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna” wspiera starania samorządów w zachowaniu polskich szkół. Występuje z propozycjami i poszukuje sposobów na dostarczanie do szkół środków technicznych, szuka sponsorów, organizuje imprezy ogólnoszkolne. Jako organizacja społeczna ma też możliwość występowania przed władzami litewskimi w interesach szkoły polskiej, a także zabierania głosu na forum organizacji międzynarodowych lub w Polsce.
Troszcząc się o dobry wizerunek polskiej szkoły na Wileńszczyźnie, stowarzyszenie od początku swojej działalności kładło nacisk na aktywizowanie społeczności szkolnej poprzez konkursy, doskonalenie nauczycieli oraz wyposażanie szkół w najnowsze środki techniczne i dydaktyczne. Kolejnym krokiem stowarzyszenia było dążenie do odnowienia gmachów szkolnych, które w latach 90. były w opłakanym stanie. Dzięki finansowaniu z Polski i staraniem samorządów rozpoczęły się powszechne remonty szkół polskich na Litwie.
Doskonalenie pedagogów – to kolejny kierunek działań stowarzyszenia na rzecz podniesienia poziomu nauczania w polskojęzycznych szkołach. W pierwszych okresie funkcjonowania Macierzy Szkolnej i za jej pośrednictwem nawet 200 nauczycieli wyjeżdżało każdego roku do Polski na różnego rodzaju szkolenia doskonalące. Ponadto z Polski pozyskiwano pomoce naukowe dla polskich szkół na Litwie.

Zaktywizować i zaciekawić

Rzeczą niezwykle ważną pozostaje aktywizacja poprzez konkursy. Stowarzyszenie „Macierz Szkolna” rocznie organizuje ich ponad 20. Jednym z najważniejszych jest „Najlepsza szkoła, najlepszy nauczyciel”, który w 2020 r. odbył się po raz 25. Organizując imprezy i konkursy, promujemy przede wszystkim polską szkołę. Dążymy do tego, żeby społeczność lokalna i rodzice widzieli zaangażowanie i sukcesy swoich dzieci. Za każdą imprezą, za każdym takim działaniem stoją nauczyciele, dyrekcja szkoły, kierownicy i wychowawcy przedszkoli, młodzież szkolna, rodzice i zwykli ludzie, którzy poświęcają się na rzecz zachowania i rozwoju szkolnictwa polskiego na Litwie.
Te działania dały dobre owoce. Jest to widoczne na podstawie statystyk wstępowania na wyższe uczelnie. W latach 90. ubiegłego stulecia na studia dostawało się 30–35 proc. uczniów z polskich szkół, dzisiaj ten odsetek skoczył do 70–80 proc. Szkoły polskie na Wileńszczyźnie w krajowych rankingach zajmowały i zajmują wysokie pozycje.

Problemy polskich szkół

Wiele wysiłku Macierz Szkolna wkłada w egzekwowanie należytych praw do nauczania w języku ojczystym.
Już w 1994 r. Ministerstwo Oświaty i Nauki wydało rozporządzenie, w rezultacie którego zaprzestano tłumaczenia na język polski podręczników dla starszych klas. Macierz Szkolna podjęła się tego zadania i ze środków z Polski, poczynając od roku szkolnego 1994/1995, co roku tłumaczyliśmy i wydawaliśmy po dwa, trzy podręczniki.
W tym samym roku w rejonach wileńskim i solecznickim powstały nowoczesne szkoły powiatowe z litewskim językiem nauczania. Była to próba odciągnięcia polskich dzieci i polskiej młodzieży od polskich szkół. Zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, by zachęcić do aplikowania do polskich szkół.
W 2000 r. Ministerstwo Oświaty i Nauki zlikwidowało obowiązkowy egzamin z języka polskiego na maturze, a kilka lat później wprowadziło w szkołach mniejszości narodowych naukę niektórych przedmiotów w języku państwowym. Doszły do tego kolejne niekorzystne dla polskojęzycznych szkół nowelizacje ustawy o oświacie.
Ten proces się nasilał i w 2011 r. osiągnął swoje apogeum – wtedy została przyjęta nowa ustawa o oświacie, pogarszająca stan szkolnictwa mniejszości narodowych. W 2013 r. wprowadzono ujednolicony egzamin z języka litewskiego, który znacznie ograniczył możliwości naszych abiturientów do podejmowania studiów na wyższej uczelni, szczególnie do aplikowania na miejsca finansowane przez państwo.

Jaka przyszłość polskiej szkoły?

Sytuacja w polskim szkolnictwie stabilizuje się mniej więcej od 10 lat. Do klas pierwszych corocznie przychodzi podobna liczba dzieci, z kolei gimnazja z polskim językiem nauczania, w liczbie 36, stanowią 10 proc. wszystkich gimnazjum na Litwie.
Nadzieją dla polskiej szkoły na Litwie stała się ostatnio możliwość nauczania języka ojczystego z nowoczesnych podręczników i pomocy naukowych do języka polskiego w klasach 1–12, wydanych w Polsce.
Polska szkoła pozostaje instytucją perspektywiczną: nie tylko daje uczniom wiedzę, lecz także wychowuje dobrego człowieka i obywatela, szanującego tradycje ojców i państwa, zaszczepiając w nim przy tym poczucie tożsamości narodowej. Absolwent polskiej szkoły na Litwie wychodzi z niej, widząc wiele możliwości dalszego rozwoju.


Józef Kwiatkowski


Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym “Kuriera Wileńskiego” nr 42(121) 16-22/10/2020