O kształceniu w języku ojczystym. Rola Macierzy Szkolnej

Znajomość języka ojczystego, wychowanie do wartości chrześcijańskich i patriotycznych – to określa nas, Polaków |Fot. Marian Paluszkiewicz

Przed 30 lat powołano Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna”. Głównym jego dążeniem było odrodzenie szkoły narodowościowej, opartej na języku polskim, ojczystej kulturze i tradycjach. Szybko zostały więc przyjęte podstawowe kierunki rozwoju szkoły polskiej na Litwie.

Tymczasem już w pierwszych latach działalności stowarzyszenia okazało się, że głównego założenia nie da się urzeczywistnić. Państwowe władze oświatowe zadecydowały o wprowadzeniu jednolitego systemu oświaty, czyli nauczania według jednego programu, z tą różnicą, że w szkołach mniejszości narodowych – w językach mniejszości. Najważniejszym dokonaniem stowarzyszenia stało się więc to, że udało się zachować szkołę polskojęzyczną od klasy pierwszej do dwunastej.

30 lat owocnych działań

Powołane 11 listopada 1990 r. Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna” wspiera starania samorządów w zachowaniu polskich szkół. Występuje z propozycjami i poszukuje sposobów na dostarczanie do szkół środków technicznych, szuka sponsorów, organizuje imprezy ogólnoszkolne. Jako organizacja społeczna ma też możliwość występowania przed władzami litewskimi w interesach szkoły polskiej, a także zabierania głosu na forum organizacji międzynarodowych lub w Polsce.
Troszcząc się o dobry wizerunek polskiej szkoły na Wileńszczyźnie, stowarzyszenie od początku swojej działalności kładło nacisk na aktywizowanie społeczności szkolnej poprzez konkursy, doskonalenie nauczycieli oraz wyposażanie szkół w najnowsze środki techniczne i dydaktyczne. Kolejnym krokiem stowarzyszenia było dążenie do odnowienia gmachów szkolnych, które w latach 90. były w opłakanym stanie. Dzięki finansowaniu z Polski i staraniem samorządów rozpoczęły się powszechne remonty szkół polskich na Litwie.
Doskonalenie pedagogów – to kolejny kierunek działań stowarzyszenia na rzecz podniesienia poziomu nauczania w polskojęzycznych szkołach. W pierwszych okresie funkcjonowania Macierzy Szkolnej i za jej pośrednictwem nawet 200 nauczycieli wyjeżdżało każdego roku do Polski na różnego rodzaju szkolenia doskonalące. Ponadto z Polski pozyskiwano pomoce naukowe dla polskich szkół na Litwie.

Zaktywizować i zaciekawić

Rzeczą niezwykle ważną pozostaje aktywizacja poprzez konkursy. Stowarzyszenie „Macierz Szkolna” rocznie organizuje ich ponad 20. Jednym z najważniejszych jest „Najlepsza szkoła, najlepszy nauczyciel”, który w 2020 r. odbył się po raz 25. Organizując imprezy i konkursy, promujemy przede wszystkim polską szkołę. Dążymy do tego, żeby społeczność lokalna i rodzice widzieli zaangażowanie i sukcesy swoich dzieci. Za każdą imprezą, za każdym takim działaniem stoją nauczyciele, dyrekcja szkoły, kierownicy i wychowawcy przedszkoli, młodzież szkolna, rodzice i zwykli ludzie, którzy poświęcają się na rzecz zachowania i rozwoju szkolnictwa polskiego na Litwie.
Te działania dały dobre owoce. Jest to widoczne na podstawie statystyk wstępowania na wyższe uczelnie. W latach 90. ubiegłego stulecia na studia dostawało się 30–35 proc. uczniów z polskich szkół, dzisiaj ten odsetek skoczył do 70–80 proc. Szkoły polskie na Wileńszczyźnie w krajowych rankingach zajmowały i zajmują wysokie pozycje.

Problemy polskich szkół

Wiele wysiłku Macierz Szkolna wkłada w egzekwowanie należytych praw do nauczania w języku ojczystym.
Już w 1994 r. Ministerstwo Oświaty i Nauki wydało rozporządzenie, w rezultacie którego zaprzestano tłumaczenia na język polski podręczników dla starszych klas. Macierz Szkolna podjęła się tego zadania i ze środków z Polski, poczynając od roku szkolnego 1994/1995, co roku tłumaczyliśmy i wydawaliśmy po dwa, trzy podręczniki.
W tym samym roku w rejonach wileńskim i solecznickim powstały nowoczesne szkoły powiatowe z litewskim językiem nauczania. Była to próba odciągnięcia polskich dzieci i polskiej młodzieży od polskich szkół. Zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, by zachęcić do aplikowania do polskich szkół.
W 2000 r. Ministerstwo Oświaty i Nauki zlikwidowało obowiązkowy egzamin z języka polskiego na maturze, a kilka lat później wprowadziło w szkołach mniejszości narodowych naukę niektórych przedmiotów w języku państwowym. Doszły do tego kolejne niekorzystne dla polskojęzycznych szkół nowelizacje ustawy o oświacie.
Ten proces się nasilał i w 2011 r. osiągnął swoje apogeum – wtedy została przyjęta nowa ustawa o oświacie, pogarszająca stan szkolnictwa mniejszości narodowych. W 2013 r. wprowadzono ujednolicony egzamin z języka litewskiego, który znacznie ograniczył możliwości naszych abiturientów do podejmowania studiów na wyższej uczelni, szczególnie do aplikowania na miejsca finansowane przez państwo.

Jaka przyszłość polskiej szkoły?

Sytuacja w polskim szkolnictwie stabilizuje się mniej więcej od 10 lat. Do klas pierwszych corocznie przychodzi podobna liczba dzieci, z kolei gimnazja z polskim językiem nauczania, w liczbie 36, stanowią 10 proc. wszystkich gimnazjum na Litwie.
Nadzieją dla polskiej szkoły na Litwie stała się ostatnio możliwość nauczania języka ojczystego z nowoczesnych podręczników i pomocy naukowych do języka polskiego w klasach 1–12, wydanych w Polsce.
Polska szkoła pozostaje instytucją perspektywiczną: nie tylko daje uczniom wiedzę, lecz także wychowuje dobrego człowieka i obywatela, szanującego tradycje ojców i państwa, zaszczepiając w nim przy tym poczucie tożsamości narodowej. Absolwent polskiej szkoły na Litwie wychodzi z niej, widząc wiele możliwości dalszego rozwoju.


Józef Kwiatkowski


Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym “Kuriera Wileńskiego” nr 42(121) 16-22/10/2020