Organizatorem wystawy jest Muzeum Szkolnictwa na Wileńszczyźnie im. Gabriela Jana Mincewicza znajdujące się w Orzełówce. Autorką wystawy jest Irena Dzwinel, kustoszka muzeum oraz twórczyni ludowa.
Na wystawie znalazły się liczne lalki-motanki, wykonane różnorodną techniką, ale o wspólnych tradycjach oraz symbolice. Są tu laleczki regionów etnograficznych Litwy, litewska „Skudurinukė Onutė”, lalki przedstawiające mieszkańców rejonu wileńskiego, lalki ziołowe, postacie z bajek, motanka słowiańska.
Wystawę zagaił kustosz Muzeum Etnograficznego Wileńszczyzny w Niemenczynie Genadiusz Fedorowicz, który powitał zebranych gości: Grażynę Sluszko — główną specjalistkę p. o. kierownika Wydziału Kultury i Turystyki Samorządu Rejonu Wileńskiego, Janinę Narkūnienė — etnografkę, palmiarkę, znaną na Wileńszczyźnie twórczynię ludową, mistrzynię rzemiosła tradycyjnego oraz Gertrūdę Mažeikaitė — mieszkankę Niemenczyna, znawczynię technik tworzenia lalek.
Autorka wystawy przedstawiła gościom jej założenia i historię:
„Historia lalek jest tak stara jak sama ludzkość — tam, gdzie były dzieci, zawsze istniały zabawki. Chociaż kształty i technologie zmieniały się z biegiem czasu, sama idea i znaczenie pozostały niezmienne. Moja twórcza przygoda z lalkami rozpoczęła się sześć lat temu, kiedy zaczęłam pracę w Muzeum Szkolnictwa na Wileńszczyźnie. Razem z kustoszką muzeum, Agatą Slavinskienė miałyśmy za zadanie przygotować zajęcia edukacyjne dla dzieci i dorosłych — podsuwałyśmy propozycje, dyskutowałyśmy i omawiałyśmy różne pomysły. Nie było to łatwe, bo musiałyśmy zapewnić zarówno małemu, jak i dorosłemu »klientowi« ciekawe, treściwe i oczywiście proste zajęcia.
Zaproponowano nam tworzenie lalek, ale na początku nie mogłyśmy sobie nawet wyobrazić, jak to będzie wyglądało. Zaczęłyśmy szukać: przeglądałyśmy Internet, studiowałyśmy strony muzeów, wystawy artystów ludowych i literaturę. Stopniowo poszukiwania przyniosły wyniki — wizja stała się rzeczywistością. Zaczęłyśmy od najprostszych »lalek szmacianych« tych, które dziś wiążemy podczas zajęć edukacyjnych w muzeum: bez szycia, bez kleju. Przygotowałyśmy tekturowe wykroje lalek, omówiłyśmy każdy szczegół i tak to się zaczęło.
Policzyłam, ile lalek zostało zawiązanych w ciągu niepełnych pięciu lat istnienia naszej placówki — ponad 2 000. Lalka z węzełkami to jedna z naszych najpopularniejszych form edukacji. Wykonanymi laleczkami podczas edukacji, nasi goście, cieszą się nie tylko w Litwie i w Polsce, ale również w Ukrainie, Anglii, we Włoszech, w Hiszpanii i w Turcji. Wraz z rozwojem umiejętności i poszerzaniem się możliwości, jakość naszych wyrobów również rosła. Razem ze swą współpracowniczką Agatą brałyśmy udział w różnych wydarzeniach, festynach. Dwukrotnie wykonane przeze mnie lalki były eksponowane na wystawach artystów ludowych »Złoty Wieniec« w latach 2023 i 2025. W roku bieżącym ze swoją »historią lalkową« uczestniczyłam na 60., jubileuszowej wystawie »Lata Uwiecznione we Wzorach« wileńskiego oddziału Litewskiego Związku Artystów Ludowych.
Pracując w muzeum, staram się odkrywać i przywracać dawne techniki tworzenia lalek i zabawek z tkanin oraz przekazywać tę wiedzę młodszemu pokoleniu, przyczyniając się w ten sposób do kultywowania tradycji Litwy i Wileńszczyzny, ponieważ sztuka ludowa każdego regionu Litwy to twórczość artystyczna przekazywana z pokolenia na pokolenie, odzwierciedlająca obyczaje, światopogląd i estetykę ludu. Tworzenie lalek szmacianych należy do ludowej sztuki tekstylnej — obok tkactwa, dziewiarstwa i haftu. Lalki szmaciane to jedna z najstarszych form twórczości tekstylnej. Na przestrzeni wieków stały się czymś więcej niż tylko zwykłą, dziecięcą zabawką. Są uważane za ważną część litewskiego dziedzictwa narodowego, odzwierciedlając dawne tradycje rzemieślnicze, kreatywność i wartości rodzinne. Dziś lalki szmaciane są cenione również jako dzieła sztuki ludowej. Prezentowane są na jarmarkach, imprezach edukacyjnych, w muzeach i na imprezach folklorystycznych, przyczyniając się do zachowania tradycyjnego litewskiego rzemiosła i tożsamości kulturowej.
Lalki wiązane występują w szerokiej gamie stylów — od rytualnych i ochronnych po zabawkowe, edukacyjne i dekoracyjne. W przeszłości tworzenie lalek rytualnych i ochronnych było szczególnym procesem: często wiązano je bez igieł i nożyczek, z myślą i życzeniami, używając tkanin od bliskich. Każdy węzeł miał swoje znaczenie, a lalka bez twarzy symbolizowała ochronę przed złem. Na wystawie »Podróż lalek: od nici do świata ludzi« zapraszam do wspólnej podróży — od prostej nici do zabawek, symboli, tradycji, aż do świata ludzi, czyli do naszych uczuć, marzeń i doświadczeń. Prezentuję dawne tradycje rękodzieła, metody wiązania zabawek, ich przeznaczenie i znaczenie. Prace, które tworzę, są próbą kontynuacji dawnych tradycji, żywym połączeniem przeszłości z teraźniejszością” — zakończyła Irena Dzwinel.
Niespodzianką dla obecnych było wystąpienie Pani Janiny Narkūnienė, która opowiedziała o tradycjach i technikach tworzenia lalki-szmacianki oraz innych zabawek na Wileńszczyźnie i dzieliła się wspomnieniami z dzieciństwa.
Gertrūda Mažeikaitė, mieszkanka Niemenczyna, podzieliła się wiedzą o tworzeniu „laleczek z dzieciństwa” w regionie Auksztoty w Koszedarach (lit. Kaišiadorys). Opowiedziała o swojej licznej kolekcji lalek.
Na zakończenie imprezy, w dostępny dla publiczności sposób, Irena Dzwinel zaprezentowała wykonanie lalki-motanki, a zawczasu przyszykowane własnoręcznie wykonane laleczki trafiły jako prezent dla obecnych na otwarciu wystawy. Przy filiżance kawy dzielono się wrażeniami i planami na przyszłość.
Wystawa „Podróż lalki: od nici do świata człowieka” jest otwarta dla zwiedzających do 5 czerwca 2026 r. w Muzeum Etnograficznym Wileńszczyzny w Niemenczynie w godzinach pracy placówki. Zapraszamy.
Inf.: Muzeum Szkolnictwa im. Gabriela Jana Mincewicza, filia Muzeum Etnograficznego w Niemenczynie
