Brenda Mazur: Nieborów i Arkadia są silnie związane z rodem Radziwiłłów. Proszę opowiedzieć o historii tych obu miejsc.
Monika Antczak: To miejsca, o których historii nie sposób opowiadać oddzielnie. Razem tworzą opowieść o rodzie Radziwiłłów, jego ambicjach, mecenacie artystycznym i wkładzie w kulturę dawnej Rzeczypospolitej. Nieborów to barokowy pałac otoczony ogrodem francuskim, a Arkadia to romantyczny park krajobrazowy pełen symbolicznych budowli i malowniczych zakątków.
Historia Nieborowa [wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, na ziemi łowickiej, ok. 65 km od Warszawy – przyp. red.] jako rezydencji magnackiej sięga końca XVII w., gdy według projektu Tylmana z Gameren wzniesiono barokowy pałac. Przełom nastąpił w 1774 r., kiedy majątek przejęli Radziwiłłowie. Michał Hieronim Radziwiłł, ostatni wojewoda wileński, i jego żona Helena z Przeździeckich uczynili z pałacu reprezentacyjną siedzibę oraz ważny ośrodek życia towarzyskiego i intelektualnego. Przez ponad 200 lat odwiedzali go artyści, politycy i przedstawiciele elit.
Dopełnieniem rezydencji stała się Arkadia, założona pod koniec XVIII w. przez Helenę Radziwiłłową. Inspirowana antykiem, sentymentalizmem i ideą ogrodu angielskiego, została zaprojektowana jako symboliczna opowieść o naturze, historii i przemijaniu. Dzięki tej koncepcji należy dziś do najcenniejszych ogrodów romantycznych w Europie.
Dzięki mecenatowi Radziwiłłów Nieborów i Arkadia tworzą spójną całość, łączącą architekturę, sztukę, kolekcjonerstwo i krajobraz. Wspólnie opowiadają historię rodu oraz polskiej kultury, ukazując harmonijne połączenie sztuki i natury, dlatego pozostają jednymi z najcenniejszych świadectw dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej.
Potomkowie Radziwiłłów żyją do dziś. Jaki mają stosunek do dawnej siedziby swoich przodków?
Z rodziną Radziwiłłów współpracujemy od blisko dekady i przez ten czas zbudowaliśmy relacje oparte nie tylko na wzajemnym szacunku, lecz także na przyjaźni i wspólnym poczuciu odpowiedzialności za dziedzictwo tego miejsca. Razem przygotowujemy wystawy, wydarzenia kulturalne i projekty popularyzujące historię.
Szczególną rolę odgrywa Maciej Radziwiłł oraz Fundacja „Trzy Trąby”. Dzięki ich wsparciu powstała stała ekspozycja poświęcona historii rodu, organizowany jest coroczny plenerowy spektakl operowy. Ważnym elementem tej współpracy jest również działalność Manufaktury Majoliki, która kontynuuje historyczne tradycje rzemiosła artystycznego.
To pokazuje, że dziedzictwo Radziwiłłów nie jest zamknięte w przeszłości, lecz nadal żyje i inspiruje kolejne pokolenia.
Jaką rolę odgrywa to miejsce w pamięci historycznej o Wielkim Księstwie Litewskim?
Rola Nieborowa jest szczególna, ponieważ jest to jedno z najważniejszych miejsc w Polsce związanych z rodem Radziwiłłów – rodziną, która przez stulecia należała do najpotężniejszych i najbardziej wpływowych elit politycznych oraz kulturalnych Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Choć geograficznie Nieborów leży w centrum Polski, jego historia prowadzi nas wprost do dziejów dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. To właśnie tutaj zachowało się wyjątkowe dziedzictwo Radziwiłłów pozwalające opowiadać o historii Wielkiego Księstwa Litewskiego nie tylko poprzez wielkie wydarzenia, lecz także przez losy ludzi, którzy je współtworzyli. Dzięki temu historia wspólnego państwa Polaków i Litwinów staje się bliższa, bardziej osobista i zrozumiała dla współczesnych odbiorców.
Szczególne znaczenie ma dla nas współpraca z Fundacją „Trzy Trąby”. Dzięki zaangażowaniu Macieja Radziwiłła na stałej ekspozycji prezentujemy ponad 300 obiektów pochodzących z jego prywatnej kolekcji. To wyjątkowy zespół pamiątek rodzinnych, który nie tylko wzbogaca nasze zbiory, lecz także ukazuje ciągłość pamięci o rodzie Radziwiłłów oraz trwałość dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Postrzegamy więc Nieborów jako symboliczny pomost między historycznym dziedzictwem Wielkiego Księstwa Litewskiego a współczesną Polską. To miejsce, w którym pamięć o jednej z najważniejszych rodzin dawnej Rzeczypospolitej pozostaje żywa, a wspólna historia Polaków i Litwinów zyskuje autentyczny, ludzki wymiar.
Obecnie w Państwa muzeum prezentowana jest wystawa poświęcona Barbarze Radziwiłłównie. Notabene, podobna ekspozycja odwiedziła także Wilno.
Wystawę „Barbara Radziwiłłówna – królowa z klejnotów” otworzyliśmy w czerwcu 2025 r. Równocześnie w Domu Historii w Wilnie, oddziale Muzeum Narodowego Litwy, otwarto wystawę „Królowe, królestwa i emocje”. Był to zupełny przypadek, że w tym samym czasie obie instytucje zdecydowały się opowiedzieć o losach tej samej postaci, ale nieco w innym ujęciu. Wystawa w Nieborowie cieszyła się tak dużym zainteresowaniem, że postanowiliśmy przedłużyć jej prezentację do końca listopada 2026 r.
Nasze obserwacje pokazują, że odwiedzających tę właśnie ekspozycję przyciąga przede wszystkim historia Barbary Radziwiłłówny i emocje związane z jej życiem. To postać, która od wieków fascynuje. Zwiedzający chcą poznać jej niezwykłą miłość do Zygmunta Augusta, zrozumieć, dlaczego ich związek wywołał tyle kontrowersji, a także dowiedzieć się więcej o jej przedwcześnie i tragicznie zakończonym życiu.
Poznanie tej fascynującej historii to jedno, ale zajrzeć do jej garderoby i szkatuł z biżuterią – to dopiero jest frajda!
Oczywiście, piękne stroje, biżuteria czy elementy dworskiej garderoby przyciągają uwagę i pomagają wyobrazić sobie realia XVI w. Są jednak przede wszystkim narzędziem do opowiedzenia historii. Dzięki nim Barbara przestaje być jedynie postacią z podręczników – staje się osobą z krwi i kości, z własnymi marzeniami, uczuciami i dramatami.
Myślę, że właśnie to najbardziej porusza naszych gości. Wychodzą z wystawy nie tylko z zachwytem nad pięknem eksponatów, ale przede wszystkim z refleksją nad losem Barbary Radziwiłłówny, kobiety, której historia miłości do Zygmunta Augusta do dziś pozostaje jedną z najbardziej przejmujących opowieści w dziejach Polski i Litwy.
W jaki sposób Barbara Radziwiłłówna funkcjonuje dziś w polskiej pamięci historycznej? Bardziej jako królowa Polski czy jako litewska arystokratka?
Przede wszystkim jako królowa Polski, choć nie można zapominać, że wywodziła się z jednego z najpotężniejszych rodów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Punktem zwrotnym w jej życiu była koronacja, do której Zygmunt August dążył z niezwykłą determinacją, mimo sprzeciwu części możnych i własnej matki, królowej Bony. Dla króla nie była ona jedynie ukochaną żoną, zależało mu, aby została uznana za pełnoprawną królową Polski. Koronacja Barbary była więc nie tylko aktem ceremonialnym, lecz także wyrazem jego osobistej wierności i politycznej konsekwencji.
Co ciekawe, koronacji Barbary Radziwiłłówny dokonał prymas Mikołaj Dzierzgowski. To postać szczególnie bliska także historii naszego regionu, ponieważ jako arcybiskup gnieźnieński rezydował w Łowiczu, zaledwie kilkanaście kilometrów od Nieborowa. Ten lokalny wątek pięknie pokazuje, jak historia wielkich wydarzeń i najważniejszych postaci XVI w. splata się z dziejami ziemi łowickiej i Nieborowa. Warto dodać, że ten sam prymas koronował później również trzecią żonę Zygmunta Augusta, Katarzynę Habsburżankę.
Na naszej wystawie staramy się pokazać wszystkie oblicza Barbary – kobiety, królowej i legendy, ale na pewno nie chcemy rozstrzygać, która z tych tożsamości jest dominująca.
Kto przyczynił się do odtworzenia strojów Barbary Radziwiłłówny? I jak dużo pracy wymagała rekonstrukcja i na jakich źródłach była oparta?
Rekonstrukcja strojów Barbary Radziwiłłówny była jednym z najbardziej wymagających elementów przygotowania wystawy. Powstała dzięki współpracy z Fundacją „Nomina Rosae – Ogród Kultury Dawnej” z Nowego Sącza, która od lat specjalizuje się w odtwarzaniu historycznych ubiorów, a nad stroną merytoryczną i projektową czuwała Maria Molenda, badaczka i rekonstruktorka dawnej mody.
Większość prezentowanych kreacji została opracowana na podstawie ikonografii oraz wzorów europejskiej mody renesansowej z połowy XVI w. Analizowano portrety, ryciny, zachowane tkaniny oraz źródła dotyczące krojów, materiałów i technik krawieckich stosowanych na dworach królewskich i magnackich. Dzięki temu udało się wiernie odtworzyć charakter ubiorów, które mogła nosić Barbara Radziwiłłówna.
Wyjątkowe miejsce na wystawie zajmuje reprezentacyjna suknia Barbary. Jej rekonstrukcja została oparta na zachowanych rachunkach królewskiego krawca. Praca nad tą rekonstrukcją trwała blisko dwa lata. Wszystkie hafty zostały wykonane ręcznie, z wykorzystaniem tradycyjnych technik, co wymagało ogromnej precyzji, cierpliwości i kunsztu. Dzięki temu powstał strój, który nie jest jedynie kostiumem inspirowanym epoką, lecz wierną rekonstrukcją opartą na źródłach historycznych.
Czym jeszcze, oprócz ekspozycji stałych i czasowych, zajmuje się Muzeum w Nieborowie i Arkadii, będące oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie? Czy to urokliwe miejsce, cały ten kompleks pałacowo-ogrodowy, ma jakieś inne wykorzystanie?
Muzeum w Nieborowie i Arkadii to nie tylko miejsce prezentacji zabytkowych wnętrz i wystaw czasowych. Staramy się, aby ten wyjątkowy zespół pałacowo-ogrodowy był żywą przestrzenią kultury, edukacji i spotkań z historią.
Od wielu lat organizujemy koncerty, konferencje naukowe, warsztaty edukacyjne oraz wydarzenia plenerowe. Szczególnym wydarzeniem są odbywające się w nieborowskich ogrodach spektakle operowe. Zabytkowy park staje się wówczas naturalną sceną, a muzyka i architektura tworzą niezwykłą atmosferę, która pozwala odbiorcom doświadczać sztuki w wyjątkowym otoczeniu. Te wydarzenia cieszą się ogromnym zainteresowaniem i na stałe wpisały się w kalendarz kulturalny naszego muzeum.
Bardzo ważnym obszarem naszej działalności jest również opieka nad historycznymi ogrodami. Zarówno ogród barokowy w Nieborowie, jak i romantyczny ogród w Arkadii należą do Europejskiego Szlaku Ogrodów Historycznych. To prestiżowe wyróżnienie potwierdza ich wyjątkową wartość i jednocześnie zobowiązuje nas do aktywnego uczestnictwa w międzynarodowych projektach, wymianie doświadczeń oraz popularyzacji europejskiego dziedzictwa ogrodowego.
Czy docierają do was goście z Litwy?
Oczywiście, odwiedzają nas również goście z Litwy. Szczególnym zainteresowaniem cieszy się stała ekspozycja prezentująca obiekty z prywatnej kolekcji Macieja Radziwiłła. Dla litewskich odwiedzających to wyjątkowa okazja, by zobaczyć autentyczne pamiątki rodzinne, ukazujące historię Radziwiłłów z bardzo osobistej perspektywy.
Wielu z odwiedzających podkreśla, że dzięki tej ekspozycji dostrzegają ciągłość tradycji jednego z najważniejszych rodów dawnej Rzeczypospolitej.
Nieborów i Arkadia stają się więc dziś miejscem dialogu i odkrywania tego, co przez stulecia budowało nasze wspólne polsko-litewskie dziedzictwo. Serdecznie zapraszamy!
Od marca do listopada 2026 r. w Muzeum w Nieborowie i Arkadii prezentowana jest wystawa „Barbara. Królowa z klejnotów”, która przenosi zwiedzających w fascynujący świat renesansowej mody, dworskiego splendoru i królewskich intryg. Jak podkreślają organizatorzy, to wyjątkowa okazja, by spotkać się z postacią Barbary Radziwiłłówny, poznać jej historię, a także symbolicznie zajrzeć do jej garderoby.
Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 28 (80) 18-24/07/2026
