Wyobraźmy sobie zwyczajną lekcję matematyki. Nauczyciel wyjaśnia zadanie, uczniowie otwierają zeszyty i rozpoczynają pracę. Nagle jeden z nich odkłada długopis i stanowczo oznajmia: – Nie będę tego robić!
Nauczyciel ponawia prośbę, a uczeń odpowiada jeszcze bardziej zdecydowanie: – Nie chcę i już!
Co zrobić w takiej sytuacji? Nalegać, zagrozić konsekwencjami, zignorować odmowę, a może pozwolić uczniowi nie pracować? Podobne dylematy pojawiają się zarówno w szkole, jak i w domu podczas odrabiania lekcji. Tymczasem za słowami „nie chcę” nie zawsze kryje się brak motywacji. Czasami jest to sygnał trudności, której dziecko nie potrafi inaczej wyrazić.
Odmowa nie zawsze oznacza lenistwo
Dziecko może nie rozumieć polecenia, obawiać się popełnienia błędu, mieć trudności ze skupieniem uwagi lub rozpoczęciem samodzielnej pracy. Czasami zadanie wydaje mu się zbyt trudne, zbyt długie albo pozbawione sensu. Odmowa może też wynikać ze zmęczenia, napięcia emocjonalnego czy wcześniejszych niepowodzeń.
Bywa również próbą odzyskania wpływu na sytuację. Przez znaczną część dnia szkolnego uczeń wykonuje polecenia dorosłych. Kiedy ma niewiele możliwości podejmowania decyzji, słowo „nie” może stać się sposobem zaznaczenia własnej autonomii. Nie oznacza to, że każdą odmowę należy akceptować. Warto jednak pamiętać, że zachowanie dziecka może być ważną informacją, ale nie jest gotową diagnozą. Zanim zaczniemy egzekwować wykonanie zadania, spróbujmy zrozumieć, co utrudnia uczniowi podjęcie działania.
Wyobraźmy sobie dalszy ciąg opisanej na początku sytuacji.
– Masz natychmiast zacząć pracować! – mówi nauczyciel.
– Nie zrobię! – odpowiada uczeń.
– W takim razie dostaniesz uwagę!
W tym momencie nauka schodzi na dalszy plan. Najważniejsze staje się to, kto ustąpi pierwszy. Publiczna konfrontacja może nasilić opór, szczególnie kiedy uczeń czuje się zawstydzony lub zagrożony.
Co można zrobić inaczej? Zamiast traktować odmowę jako podważanie autorytetu, warto spokojnie powiedzieć: – Widzę, że trudno ci teraz zacząć. Co jest najtrudniejsze: zrozumienie zadania czy rozpoczęcie pracy?
Albo zaproponować: – Spróbujmy rozwiązać pierwszy przykład razem. Potem wybierzesz, od którego zadania chcesz kontynuować.
W ten sposób nie rezygnujemy z wymagań, lecz zmieniamy sposób wspierania ucznia w osiąganiu celu. Spokojny ton, krótkie komunikaty i unikanie publicznego zawstydzania pomagają ograniczyć napięcie. Warto jednak pójść o krok dalej i zastanowić się, jak organizować nauczanie, aby uczniowie mieli większe możliwości angażowania się w pracę.
Uniwersalne projektowanie w uczeniu się
Pomocne może być tutaj uniwersalne projektowanie w uczeniu się (Universal Design for Learning, UDL). Jego podstawowe założenie jest proste: uczniowie różnią się między sobą, dlatego proces nauczania powinien uwzględniać ich zróżnicowane potrzeby, możliwości i sposoby uczenia się.
Nie chodzi o przygotowywanie osobnej lekcji dla każdego dziecka, ale o takie planowanie zajęć, aby możliwie wielu uczniów mogło aktywnie w nich uczestniczyć. UDL opiera się na trzech zasadach: zapewnianiu różnych sposobów angażowania uczniów w naukę, przedstawiania informacji oraz działania i wyrażania zdobytej wiedzy.
Wytyczne organizacji CAST (2024) podkreślają znaczenie oferowania uczniom wyboru i wspierania ich autonomii. W praktyce oznacza to, że cel lekcji może pozostać wspólny, ale droga do jego osiągnięcia nie musi być jednakowa dla wszystkich.
Uczeń może mieć wpływ na kolejność zadań, sposób ich wykonania, wykorzystywane materiały, a niekiedy także formę zaprezentowania wiedzy. To ważna różnica. Nie pytamy: czy chcesz się dzisiaj uczyć, lecz raczej: w jaki sposób możesz wykonać zadanie i osiągnąć cel lekcji?
Wróćmy do ucznia, który odmawia rozwiązania zadań matematycznych. Zamiast ponawiać polecenie: „Rozwiąż wszystkie przykłady”, możemy zaproponować inne rozwiązania.
– Wolisz zacząć od zadania o zakupach czy o podróży?
– Chcesz najpierw spróbować samodzielnie czy rozwiązać pierwszy przykład razem ze mną?
– Możesz zapisać rozwiązanie albo najpierw przedstawić je za pomocą rysunku.
W każdej z tych sytuacji uczeń otrzymuje rzeczywistą możliwość podjęcia decyzji, a cel edukacyjny pozostaje niezmieniony. Ważne jednak, aby proponowane możliwości były dostosowane do potrzeb ucznia i rzeczywiście pomagały mu rozpocząć pracę.
Na przykład podczas nauki o obiegu wody w przyrodzie jeden uczeń może przygotować schemat, drugi opisać proces, a trzeci wyjaśnić go ustnie. Jeżeli celem jest sprawdzenie rozumienia zjawiska, wszystkie te formy mogą być odpowiednie. Jeśli jednak celem lekcji jest ćwiczenie pisania, całkowite zastąpienie pracy pisemnej wypowiedzią ustną nie będzie równoważnym rozwiązaniem.
W uniwersalnym projektowaniu nie chodzi o to, aby każdy robił, co chce, ale aby każdy miał realną możliwość uczenia się i osiągania założonych celów.
A jeśli uczeń nadal odmawia?
Nie każda odmowa ustąpi po zaproponowaniu wyboru. Jeżeli uczeń nadal nie podejmuje pracy, warto unikać przeciągającej się dyskusji przed całą klasą. Można spokojnie powiedzieć: – Widzę, że teraz trudno ci podjąć pracę. Wrócimy do tego za chwilę i wspólnie ustalimy, jak możesz wykonać zadanie.
Jeżeli podobne sytuacje powtarzają się regularnie, należy przyjrzeć się ich okolicznościom. Czy odmowa pojawia się podczas czytania, pisania, sprawdzianów lub samodzielnej pracy? Czy uczeń reaguje podobnie na wszystkich lekcjach? Takie obserwacje pozwalają lepiej zrozumieć trudności i zaplanować odpowiednie wsparcie. Niekiedy potrzebna jest współpraca nauczyciela z rodzicami, pedagogiem specjalnym, psychologiem lub innymi specjalistami.
Podobne sytuacje pojawiają się również w domu, szczególnie podczas odrabiania lekcji. Zamiast mówić: masz wszystko natychmiast zrobić, można zapytać: wolisz zacząć od matematyki czy czytania?
Dziecku zmęczonemu po całym dniu warto zaproponować odpoczynek i wspólnie ustalić czas rozpoczęcia pracy. Można także zapytać, co sprawia mu największą trudność i jakiej pomocy potrzebuje.
Ważne, aby wybór nie był jedynie sposobem nakłaniania dziecka do posłuszeństwa. Powinien stopniowo rozwijać jego samodzielność, odpowiedzialność i umiejętność podejmowania decyzji.
Rolą nauczyciela czy rodzica nie jest wyłącznie doprowadzenie do natychmiastowego wykonania polecenia. Równie ważne jest nauczenie dziecka, jak podejmować wysiłek, pokonywać trudności i stopniowo przejmować odpowiedzialność za własną naukę.
Czasami za słowami: „Nie będę tego robić!”, kryje się nie brak chęci, lecz potrzeba zrozumienia, wsparcia i możliwość dokonania wyboru.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 44 (128) 07-13/11/2026