13 stycznia godzina po godzinie — jak żelazo przegrało z wolnością

W nocy z 12 na 13 stycznia Wilno wypełnił huk armat. Pod wieżą telewizyjną i siedzibą ówczesnej Rady Najwyższej Republiki Litewskiej czuwał tłum. Sytuacja zmieniała się z minuty na minutę — kadłub Litwy musiał znieść jeszcze jedną falę.

Mężczyzna z trójkolorową flagą Litwy biegnie obok sowieckiego czołgu.
Zdjęcie z nocy 13 stycznia 1991 roku
Przeciwko niewinnym ludziom skierowano lufy. Sowieci pokazali, do czego mogą się posunąć
| Fot. KAM

Bandyckie siły niecierpiące sprzeciwu wytoczyły swój jedyny rzeczywisty argument — z żelaza. Czołgi wypełzły na ulice, z megafonów sączyły się kłamstwa, a żołnierze pluli ołowiem.

2:00

Padły pierwsze strzały armat czołgów. Zaatakowano siedzibę Radia i Telewizji Litwy na ulicy Konarskiego. Mimo wcześniejszych zapewnień sowieckich dygnitarzy, że wojskowi będą używali ślepych naboi, na ścianach widoczne były ślady kul po oddanych w tłum seriach.

Pierwsze doniesienia o strzelaniu do gapiów w oknach.

Sowieccy żołnierze użyli gazu i petard. Od huku czołgowych dział posypały się szyby.

2:30

Do wileńskiej kostnicy na ul. Polocko przywieziono pierwszą ofiarę czerwonych żołdaków. Tożsamość jeszcze nie jest znana.

3:10

Zastępca ministra spraw wewnętrznych Petras Liubertas dowodzący obroną policji rozkazuje policji być w tłumie i pomagać ludziom, pilnować, aby nie przybyło nowych ofiar. Uspokaja funkcjonariuszy i nakazuje nie strzelać obawiając się, że to oznaczałoby początek wojny domowej.

Pod siedzibą Najwyższej Rady Republiki Litewskiej (dzisiejszy budynek Sejmu) już jest ponad 40 tys. ludzi. Tłum stale rośnie.

3:40

W kostnicy jest już 9 ciał z licznymi ranami postrzałowymi. Jedna ofiara gąsienic czołgu. Udało się ustalić tylko trzy nazwiska ofiar.

4:00

Do redakcji dziennika „Respublika” zgłosił się zakrwawiony dziennikarz, który opowiedział o obronie wieży telewizyjnej przed czołgami. Był świadkiem zastrzelenia protestujących.

4:15

Rząd Republiki Litewskiej ogłasza, że nie zawiesi działalności w warunkach aktywnej okupacji przez Armię Sowiecką.

4:55

Minister ochrony zdrowia Juozas Olekas informuje, że ofiar śmiertelnych jest już 7, ponad sto osób rannych, wielu w stanie ciężkim.

4:59

Departament Ochrony Kraju wydaje komunikat, w którym informuje, że grupy cywilnie ubranych osób będą próbowały zagarnąć budynek Najwyższej Rady Republiki Litewskiej (dzisiejszy Sejm). Prosi ludzi zgromadzonych przed budynkiem o cofnięcie się o 200 metrów, ale pozostanie w zwartej grupie.

5:05

Zastępca ministra ochrony zdrowia Algimantas Blažys poprosił o to, aby każdy kto ma możliwość, przekazał dla świata zachodniego następującą informację: Litwa najpilniej potrzebuje zamienników krwi, zestawów transfuzji krwi, gaz, środków przeciwbólowych.

5:09

Minister ochrony zdrowia Juozas Olekas informuje, że w szpitalach przebywa 108 rannych.

5:10

Według Audriusa Butkevičiusa, dyrektora generalnego Departamentu Ochrony Kraju, 11 osób zginęło, 108 zostało rannych. Minister spraw zagranicznych Algirdas Saudargas został poproszony o sformowanie rządu na uchodźstwie.

5:11

Wiadomo, że zajęto Ministerstwo Finansów. W rządzie omawiana jest kwestia przekazania władzy dla ministra spraw zagranicznych Algirdasa Saudargasa, który w tym momencie przebywał w Warszawie w Polsce. Tam też miał utworzyć uchodźczy rząd.

Po przekazaniu uprawnień Algirdasowi Saudargasowi do tworzenia rządu po upadku rządu krajowego, minister oświadczył, że w razie konieczności rząd taki powoła.

„Jeżeli z tego pełnomocnictwa skorzystam, to zobowiążę się do prowadzenia walki poza krajem” — oznajmił litewski minister.

5:20

Ówczesny minister ochrony zdrowia Juozas Olekas zwraca się do światowych organizacji pomocy z prośbą o leki, opatrunki, sprzęt chirurgiczny i środki przeciwbólowe.

5:27

Pojawia się zaktualizowana informacja o pierwszych ofiarach czerwonego terroru: 11 osób przepłaciło wolność życiem, ponad sto osób rannych. Rząd litewski wysyła w świat prośbę o pomoc.

Czytaj więcej: 13 stycznia: dzisiaj też stanęliby do walki…

5:32

Wydano odezwę do narodu: osoby mogące ruszyć pod budynek łączy telekomunikacyjnych w Kownie na alei Savanorių prosi się o mobilizację.

5:33

Apel do żołnierzy Armii Sowieckiej zbliżających się do radiofonicznej stacji nadawczej w Kownie: zaniechać działań i nie strzelać do bezbronnych ludzi.

5:42

Mimo nagłego pogorszenia jakości łącza radiowego, komunikaty nadawane są w różnych językach.

5:47

Docierają wieści, że rząd norweski usłyszał litewskie wołanie o pomoc. Zwrócił się do Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wiadomo, że rząd Rzeczpospolitej Polskiej wydał oświadczenie. Jego treść jeszcze nie jest znana.

Czytaj więcej: Oświadczenie Rządu RP sprzed 30 laty — Polska stanęła obok Litwy

6:25

W radiu przez telefon polscy dziennikarze oświadczają, że rząd polski potępia wojskowe działania ZSRS. Oficjalne oświadczenia zostały nadane do wielu krajów i rządów świata.

7:40

Przechwycono rozmowę w języku rosyjskim prowadzoną na falach radiowych.

„Północne miasteczko… Trójka ósemka… Powiedzieli «start», stołeczny chłopak, zrozumiałeś mnie?” — pytał nieznajomy głos na kanale radiowym.

„Zrozumiałem” — głos doczekał się odpowiedzi.

10:35

Pod Sejm przez podziemny tunel przyjechało 30 pojazdów opancerzonych i 7 czołgów.

12:00

Rozbrzmiewają dzwony kościelne na całej Litwie — kraj opłakuje swoich bohaterów.

21:15

Vytautas Landsbergis oświadczył, że udało się osiągnąć porozumienie z wojskowymi. Nie będzie wcześniej ogłoszonej godziny policyjnej, a w przyszłą noc nie będzie żadnych działań wojskowych.

Koniec daleko

Choć noc 13 stycznia była decydująca i strwożyła serca wolnych ludzi, nie złamała narodu — ale to nie był kres kłopotów. Na opuszczenie Litwy przez wojska sowieckie należało zaczekać, i to nawet dłużej, niż czekać trzeba było na upadek czerwonego olbrzyma o glinianych nogach.

Miesiącami jeszcze będą ciągnęły się zbrojne zatrzymania deputowanych, wyłapywanie młodzieży do wojska sowieckiego. Jednak już nie była to Litwa posłuszna i chyląca się przed batem — ta Litwa stała dumnie wyprostowana.


Na podst.: archiwa, inf. własne, LRS