„1 maja – Międzynarodowy Dzień Pracy – jest ustanowiony w art. 123 ust. 1 pkt 5 Kodeksu pracy jako dzień świąteczny, w którym co do zasady się nie pracuje, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w kodeksie. Zamknięty katalog dni świątecznych określa Kodeksu pracy – są to państwowe, religijne i inne powszechnie uznawane przez państwo dni świąteczne, które nie mogą być dowolnie zmieniane ani interpretowane inaczej. To nie jest tylko data w kalendarzu – to prawnie chroniona granica między pracą a odpoczynkiem” – informuje VDI.
Inspektorzy pracy nie próżnują
Jak wskazują źródła, początki Międzynarodowego Dnia Pracy sięgają XIX w. 1 maja 1886 r. policja w Chicago została zmuszona do stłumienia demonstracji robotników, podczas której domagali się oni skrócenia czasu pracy do 8 godzin dziennie. To właśnie tam, na ulicach Chicago, narodził się postulat, który do dziś wyznacza standardy pracy na całym świecie.
Postulat skrócenia czasu pracy do 8 godzin dziennie nie stracił aktualności także dziś. Dokumenty międzynarodowe określają podstawowe standardy czasu pracy i odpoczynku, których muszą przestrzegać państwa je ratyfikujące. W celu zachowania zdrowia i zdolności do pracy pracowników możliwość pracy ponad określone maksymalne normy jest dziś ograniczana zarówno przez akty prawa międzynarodowego, jak i krajowego.
Jak podkreśla VDI, „ochrona czasu pracy to nie przywilej, lecz fundament bezpieczeństwa pracownika. Tak, ponieważ prawa socjalne – prawo do pracy oraz do bezpiecznych i zdrowych warunków pracy – są sformułowane w dokumentach międzynarodowych, nie są to jedynie prawa deklaratywne, lecz zobowiązujące państwa do zapewnienia (ochrony) tych praw na poziomie krajowym. To zobowiązanie realne, a nie symboliczne”.
VDI informuje, że z biegiem lat sytuacja się zmienia. Chce się wierzyć, że na lepsze – VDI podejmuje duże wysiłki, aby jej działania kontrolne były ukierunkowane na najbardziej ryzykowne sektory, najbardziej ryzykowne przedsiębiorstwa oraz tam, gdzie najbardziej prawdopodobne są naruszenia. Dlatego czasami sama liczba naruszeń nie może dokładnie odzwierciedlać rzeczywistej sytuacji w zakresie praw pracowniczych, jednak z tego, co obserwuje VDI, wynika, że otoczenie się zmienia.
„Coraz częściej widzimy większą świadomość pracodawców” – wskazuje VDI. Pracodawcy coraz wyraźniej rozumieją, że wymagania dotyczące bezpieczeństwa i zdrowia pracowników oraz prawa pracy nie są przypadkowe, szczególnie dużo mówi się o gwarancjach dla pracowników i równości, dlatego bez wątpienia relacje i prawa się zmieniają, mimo że nadal mamy niemało przypadków pracy nielegalnej, naruszeń zasad bezpieczeństwa i zdrowia pracowników, a nawet takich sytuacji, gdy nadal nie są zapewniane należne gwarancje, wynagrodzenie za pracę nie jest wypłacane na czas. Jednak ogólną sytuację należy ocenić jako poprawiającą się.
Prawo pracy rangi krajowej i międzynarodowej
W państwie demokratycznym fundamentalne (przyrodzone) prawo człowieka do pracy jest zagwarantowane zarówno w dokumentach międzynarodowych, jak i w krajowym prawie Republiki Litewskiej. Obejmuje ono wolność wyboru pracy i działalności gospodarczej, posiadanie odpowiednich, bezpiecznych i zdrowych warunków pracy, otrzymywanie sprawiedliwego wynagrodzenia za pracę oraz zabezpieczenie społeczne w przypadku bezrobocia. To katalog praw, który stanowi fundament współczesnego rynku pracy.
Dokumenty międzynarodowe określają podstawowe standardy pracy, których muszą przestrzegać państwa, które je ratyfikowały (także Litwa). Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r. uznaje: prawo każdego człowieka do pracy, swobodnego wyboru pracy, sprawiedliwych i odpowiednich warunków pracy oraz ochrony przed bezrobociem (art. 23 ust. 1); prawo do odpowiedniego wynagrodzenia i równej płacy za równą pracę (art. 23 ust. 2–3); prawo do odpowiedniego ograniczenia czasu pracy i płatnego urlopu (art. 24). Litwa przystąpiła do tej deklaracji 12 marca 1991 r.
Europejska Karta Społeczna z 1996 r. zapewnia prawa społeczne i ekonomiczne związane z zatrudnieniem: każdy człowiek musi mieć możliwość zarabiania na życie poprzez pracę swobodnie wybraną; wszyscy pracownicy mają prawo do odpowiednich warunków pracy, prawo do bezpiecznych i zdrowych warunków pracy; wszyscy pracownicy mają prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia, gwarantującego normalny poziom życia dla nich samych i ich rodzin; wszyscy pracownicy i pracodawcy mają prawo do rokowań zbiorowych; pracujące kobiety w okresie ciąży mają prawo do szczególnej ochrony i inne.
Litwa ratyfikowała Europejską Kartę Społeczną w 2001 r.
Międzynarodowe zasady pracy są określone w aktach ONZ, konwencjach i rekomendacjach Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP). Odpowiednie warunki pracy regulują konwencje określające czas pracy i odpoczynku, przepisy dotyczące ochrony macierzyństwa, konwencje dotyczące bezpieczeństwa i zdrowia pracowników, ochrony pracowników przed ryzykiem zawodowym i inne.
Konstytucja chroni prawo do pracy
Na Litwie prawo do pracy jest realizowane poprzez krajowy system prawny, którego podstawą jest Konstytucja Republiki Litewskiej. Jest ono doprecyzowane przez Kodeks pracy RL, ustawę o bezpieczeństwie i zdrowiu pracowników, inne ustawy, akty normatywne zatwierdzane uchwałami rządu i inne.
W art. 48 ust. 1 konstytucji ustanowiono prawo każdego człowieka do swobodnego wyboru pracy i działalności gospodarczej, prawo do posiadania odpowiednich, bezpiecznych i zdrowych warunków pracy, otrzymywania sprawiedliwego wynagrodzenia za pracę oraz zabezpieczenia społecznego w przypadku bezrobocia.
W art. 29 ust. 1 konstytucji określono, że wszyscy ludzie są równi wobec prawa, sądu i innych instytucji państwowych lub urzędników (zasada równości). Art. 29 ust. 2 konstytucji stanowi, że praw człowieka nie można ograniczać ani przyznawać mu przywilejów ze względu na płeć, rasę, narodowość, język, pochodzenie, status społeczny, wyznanie, przekonania lub poglądy. A zatem zakaz dyskryminacji został ustanowiony na poziomie konstytucyjnym.
Art. 30 ust. 1 konstytucji stanowi, że osoba, której konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone, ma prawo zwrócić się do sądu.
Sąd Konstytucyjny RL wielokrotnie stwierdzał, że w państwie demokratycznym sądownictwo pracy jest podstawową instytucjonalną gwarancją praw i wolności człowieka. Może być ustanowiona także przedsądowa procedura rozstrzygania sporów, jednak ustawodawca nie może ustanowić takiego uregulowania prawnego, które pozbawiłoby osobę, uważającą, że jej prawa lub wolności zostały naruszone, prawa do ich obrony w sądzie.
Równość osób w stosunkach pracy zapewnia art. 2 Kodeksu pracy, który stanowi, że stosunki pracy są regulowane z uwzględnieniem zasad pewności prawa, ochrony uzasadnionych oczekiwań i wszechstronnej ochrony praw pracowniczych, tworzenia bezpiecznych i nieszkodliwych dla zdrowia warunków pracy, stabilności stosunków pracy, swobody wyboru pracy, sprawiedliwego wynagrodzenia za pracę, równości podmiotów prawa pracy bez względu na płeć, rasę, narodowość, obywatelstwo, język, pochodzenie, status społeczny, wyznanie, przekonania lub poglądy, wiek, orientację seksualną, niepełnosprawność, przynależność etniczną, religię, stan zdrowia, zamiar posiadania dziecka (dzieci), przysposobionego dziecka (dzieci), wychowanka (wychowanków), pozostającego pod opieką (pozostających pod opieką), stan cywilny i rodzinny, przynależność do partii politycznych, związków zawodowych i stowarzyszeń, okoliczności niezwiązane z kwalifikacjami pracownika, zasad wolności zrzeszania się, swobodnych rokowań zbiorowych i prawa do podejmowania działań zbiorowych (ust. 1).
Normy prawa pracy zakazują dyskryminacji i zapewniają równe szanse. W tym zakresie szczególnie istotny jest art. 26 ust. 1 kodeksu.
Nielegalna i nierejestrowana praca. Skala naruszeń
Gdy pracuje się bez oficjalnej umowy o pracę i „Sodra” nie jest poinformowana o zatrudnieniu pracownika, dochodzi do ukrywania lub zniekształcania wynagrodzenia podczas delegacji – oznacza to, że taki pracownik nie płaci podatków i nie otrzymuje ważnych gwarancji socjalnych, takich jak: ubezpieczenie zdrowotne, gromadzenie emerytury czy ochrona w pracy. Za pracę nielegalną uznaje się również sytuację, gdy obywatel państwa trzeciego jest zatrudniany bez spełnienia wymogów zatrudnienia (np. bez uzyskania pozwolenia na pracę (jeśli wymagane) lub pobyt na Litwie).
Niebezpieczne środowisko pracy, przemoc psychologiczna i molestowanie w pracy – analiza otrzymanych skarg pozwala stwierdzić, że problem ten jest szczególnie istotny w sektorach edukacji i opieki zdrowotnej. „To sygnał alarmowy dla całego systemu” – wskazuje VDI.
Niestety, zdarzają się naruszenia w wypłacie wynagrodzenia za pracę, gdy pracodawca opóźnia wypłatę wynagrodzenia zgodnie z ustalonymi terminami i zasadami, nie przekazuje informacji (pasków wynagrodzenia) o wynagrodzeniu i przepracowanym czasie, dokonuje nielegalnych potrąceń z wynagrodzenia, nie płaci za pracę w dni świąteczne i wolne od pracy, nie płaci za nadgodziny i pracę w nocy itp.
Naruszenia wymogów dotyczących czasu pracy i odpoczynku, gdy nie są przestrzegane maksymalne normy czasu pracy i minimalne normy odpoczynku, bez zgody pracownika organizowane są nadgodziny, praca w dni wolne lub świąteczne, nie jest ewidencjonowany faktyczny czas pracy itp. – to także problem litewskiego rynku pracy.
W 2025 r. VDI otrzymała 5231 skarg, z czego 4226 dotyczyło prawa pracy. Skala problemu jest jednoznaczna.
Główne przyczyny to: nielegalna (nierejestrowana) praca – 1082, potencjalnie niebezpieczne środowisko pracy, zapewnienie prewencji przemocy psychologicznej w środowisku pracy – 682, naruszenia w wypłacie wynagrodzeń – 622, naruszenia wymogów czasu pracy i odpoczynku – 514, naruszenia dotyczące wyposażenia stanowisk pracy – 237, zarządzanie bezpieczeństwem i zdrowiem pracowników – 170; wewnętrzna kontrola bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – 80 i inne.
Prawo do odpowiednich, bezpiecznych i zdrowych warunków pracy, zapisane w konstytucji, należy do jednych z najważniejszych praw człowieka. Skuteczne zapewnienie tego prawa jest możliwe tylko przy współdziałaniu instytucji państwowych, pracodawców.
Zgłaszanie naruszeń prawa pracy
Wielokrotnie pracownikom brakuje wiedzy, gdzie zwrócić się o pomoc, jak bronić naruszonych praw pracowniczych. Pojawiają się obawy, że w przypadku zgłoszenia – pracownik zostanie zwolniony, nie otrzyma wynagrodzenia, nie znajdzie pracy gdzie indziej itp. „Strach nadal blokuje wielu pracowników przed dochodzeniem swoich praw” – podkreśla VDI.
W takich przypadkach osoba może się zwrócić o konsultację prawną do Państwowej Inspekcji Pracy: nr tel. +370 5 213 9772, osobiście lub poprzez formularz na stronie vdi.lrv.lt, a także może złożyć skargę/wniosek do VDI w celu zidentyfikowania konkretnej sytuacji i zastosowania środków oddziaływania wobec pracodawcy. Poufność osób zwracających się do VDI jest chroniona ustawowo, a kontrola w sprawie możliwych naruszeń prawa pracy prowadzona jest na podstawie pisemnych skarg.
Na podstawie danych z raportu działalności VDI za 2025 r. bezpieczeństwo i zdrowie pracowników pozostaje jedną z najbardziej wrażliwych dziedzin. Analiza wypadków przy pracy w 2025 r. potwierdziła, że największe ryzyko nadal koncentruje się w sektorach: budownictwa, rolnictwa, leśnictwa, przemysłu przetwórczego, transportu i magazynowania. W budownictwie odnotowano wypadki śmiertelne i ciężkie, a w leśnictwie częstotliwość wypadków znacznie przekroczyła średnią krajową. Wyraźnie pokazuje to, że bezpieczne środowisko pracy nie jest czymś oczywistym – wymaga stałej uwagi, inwestycji i odpowiedzialnych decyzji.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 16 (45) 25/04-01/05/2026