Największy cmentarz wojenny w Polsce

Spoczywa na nim ponad 100 tys. osób — z których 80 proc. pochowanych to cywile. Są również groby żołnierzy powstania — ok. 8–10 tys. oraz ofiar lat okupacji niemieckiej z lat 1939–1945 — m.in.: żołnierzy kampanii wrześniowej z 1939 r., walk o Warszawę z 1945, Żydów rozstrzeliwanych w latach 1940–1943 na stadionie Skry, więźniów Pawiaka i okolicznych mieszkańców. Pierwsze pochówki na Cmentarzu Powstańców Warszawy miały miejsce już w listopadzie 1945 i trwały do początku lat 50.

Czytaj więcej: 1 września 1939 r. — neutralna Litwa i sympatia do walczącej Polski

Największy pogrzeb odbył się 6 sierpnia 1946, kiedy na Wolę zwieziono kilka ton prochów osób zamordowanych i spalonych w pierwszych dniach powstania na terenach dawnego Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, siedziby Gestapo, a także z samej Woli (z masowej eksterminacji mieszkańców określanej jako rzeź Woli). I aż do początków XXI w. cmentarz był praktycznie pozbawiony symboliki powstańczej.

Dopiero w roku 2001 na barykadzie i tarczy posągu Polegli Niepokonani umieszczono tzw. kotwicę — będącą znakiem Polski walczącej. Od tego czasu środowiska kombatantów prowadzą starania o właściwe uczczenie pamięci pochowanych tam osób. W roku 2012 cmentarz wpisany został do rejestru zabytków.

Pierwszym monumentalnym pomnikiem Powstania Warszawskiego został pomnik „Polegli Niepokonani” Kazimierza Gustawa Zemły wzniesiony w roku 1973 — z tablicą metalową z napisem: W tym miejscu spoczywają prochy ponad 50 tysięcy Polaków, cywilnych mieszkańców Warszawy oraz żołnierzy Armii Krajowej, poległych za wolność Ojczyzny zamordowanych przez Niemców podczas Powstania Warszawskiego w sierpniu i wrześniu 1944 r. 6 VIII 1946 r. złożono tu 117 trumien z prochami osób zamordowanych i spalonych przewiezionych między innymi: z siedziby Gestapo w Al. Szucha, ul. Wolskiej, ul. Górczewskiej, parku Sowińskiego, ze szpitala św. Stanisława (fabryka Franaszka), ul. Moczydło, ul. Młynarskiej.

Czytaj więcej: Powstańcza opowieść przedszkolaka. 79.rocznica Powstania Warszawskiego

Jest też krzyż postawiony z inicjatywy wojewody mazowieckiego w roku 2022 przez Fundację „Nie Zapomnij o Nas”. Umieszczono na nim ok. 4 tys. małych krzyżyków, które symbolizują liczbę zidentyfikowanych tam ofiar. Jest również krzyż-ołtarz znajdujący się przy osi alei głównej, wzniesiony przy murze cmentarza Wolskiego w 60. rocznicę wybuchu powstania z emblematem Polski walczącej, wzniesiony z inicjatywy środowisk kombatanckich — zaprojektowany przez Tadeusza Wyrzykowskiego.

Nie zapomniano także o harcerzach (Szarych Szeregów) poległych w czasie II wojny światowej i w Powstaniu Warszawskim, którym poświęcono kamienną tablicę, znajdującą się przy alei głównej ku ich czci.

W głównej zaś alei spacerowej parku Powstańców Warszawskich jest sezonowa wystawa plenerowa „Zachowajmy ich w pamięci” (organizowana od roku 2015 przez Muzeum Powstania Warszawskiego). Ma ona formę podświetlanych od wewnątrz filarów z tworzywa sztucznego zawierających ponad 57 tys. nazwisk mieszkańców Warszawy, poległych lub zaginionych podczas powstania.

Wystawa eksponowana jest co rok, od wiosny do jesieni. Ciekawy i wstrząsający jest wreszcie Pomnik Matki znajdujący się także na terenie parku (odsłonięty w roku 2017 w czasie obchodów Dnia Matki) — autorstwa Łukasza Krupskiego.

Kobieta-matka trzyma całun i jest zwrócona twarzą w stronę nekropolii, z napisami na postumencie w językach polskim, rosyjskim, niemieckim i hebrajskim. Nie można nie wspomnieć jeszcze o ponad 20 drzewach zasadzonych w ramach cyklicznej akcji Korzenie pamięci, zainaugurowanej w roku 2021 we wschodniej części parku, gdzie każde z drzew upamiętnia jednego powstańca. Znajduje się tam ponadto kod QR, który umożliwia odsłuchanie historii danej osoby, opowiedzianej i nagranej w ramach akcji.

Na terenie cmentarza znajduje się również Izba Pamięci składająca się z pawilonów wystawienniczych ukazujące historię cmentarza oraz instalacja multimedialna projektu Krzysztofa Wodiczki. Z izbą sąsiaduje Mur Pamięci, na którym upamiętniono nazwiska ofiar Powstania Warszawskiego i egzekucji dokonanych przez oddziały niemieckie.