Organizatorami konferencji byli Ambasada Republiki Litewskiej w RP przy współpracy z Muzeum Historii Polski i Instytutem Historii Litwy. Została ona poświęcona jubileuszowi podpisania Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy między Litwą a Polską. Wydarzeniu towarzyszyła prezentacja wystawy „Traktat polsko-litewski — ku ściślejszym stosunkom”.
Czytaj więcej: „Traktat wyjątkowy” – ważna publikacja poświęcona relacjom polsko-litewskim
„Unia trwająca najdłużej”
Konferencję otworzył prof. Michał Kopczyński (z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego oraz red. naczelny czasopisma „Mówią Wieki”). „Mogę powiedzieć szczerze. Zaczęło się źle” — powiedział nawiązując do trudnych stosunków pomiędzy Polską a Litwą we wczesnym średniowieczu, aż do zjednoczenia się obu państw w walce z Zakonem Krzyżackim. „To połączenie, mimo różnych opinii krytycznych, okazało się sukcesem. Sukcesem w tym sensie, że jak wyliczył to badacz unii międzypaństwowych w epoce nowożytnej, Robert Frost, unia polsko-litewska była unią trwającą najdłużej, czyli jednak udaną” — podsumował prof. Kopczyński.
Ze strony litewskiej uczestników konferencji powitali chargé d’affairs Republiki Litewskiej w Polsce Audronė Markevičienė oraz dyrektor Instytutu Historii Litwy prof. Alvydas Nikžentaitis.
| Fot. Leszek Wątróbski
„Polskę i Litwę łączy poczucie wspólnoty doświadczeń”
W sposób zdalny do zgromadzonych słowa skierowali również byli prezydenci Aleksander Kwaśniewski oraz Valdas Adamkus.
Aleksander Kwaśniewski (prezydent RP w latach 1995–2005):
„Cieszy mnie to, że 30. rocznica podpisania traktatu o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy między Litwą a Polską jest okazją do kolejnej konferencji, tym razem w Warszawie. Ten jubileusz jest dla mnie szczególnie istotny, gdyż relacje polsko-litewskie były dla mnie osobiście bardzo ważne w czasie mojej prezydentury. Wyrażam żal, że z powodów zdrowotnych nie mogę być razem z Państwem w pięknym i nowoczesnym budynku Muzeum Historii Polski. Polskę i Litwę łączy poczucie wspólnoty doświadczeń, szczególnie w cieniu epoki jałtańskiej i w wyzwalaniu się z jej okowów. Mamy także poczucie drogi, jaką wspólnie przeszliśmy w ostatnich dekadach tak, aby zbliżyć się do siebie w wymiarze ludzkim, społecznym i politycznym. Nasza obecność w Unii Europejskiej oraz w NATO to ważne gwarancje bezpieczeństwa, tak Litwy, jak i Polski. Gdyż jako sąsiedzi i sojusznicy potwierdzamy gotowość wzajemnej pomocy. Litewsko-polskie strategiczne partnerstwo to także zasługa mojego drogiego przyjaciela prezydenta Valdasa Adamkusa. Dzięki jego determinacji i woli politycznej współdziałanie naszych państw przyniosło na przełomie stuleci konkretne i wymierne korzyści dla naszego regionu. Drogi Valdasie, bardzo dziękuję za Twój historyczny wkład w budowę stosunków między Litwinami i Polakami.
Organizatorzy konferencji poprosili nas o rocznicowe refleksje. Chciałbym zwrócić uwag na polsko-litewską solidarność z narodem ukraińskim, który bohatersko broni się przed rosyjskim imperializmem. Rządy Polski oraz Litwy, zwykli Litwini i Polacy pokazali historyczną empatię Ukrainkom i Ukraińcom. Warszawa i Wilno oraz także Ryga i Tallin stały z Kijowem ramię w ramię od samego początku pełnoskalowej agresji na Ukrainę. Świadczy to o naszej odpowiedzialności, dojrzałości i zwykłej ludzkiej przyzwoitości.
Szanowni Państwo, polsko-litewskie relacje mogą być poddawane trudnej próbie. Rosja za wszelką cenę będzie chciała wbić klin między nasze narody. Reżimowi Putina zależy na tym, by prawa mniejszości litewskiej w Polsce oraz polskiej w Litwie nie były respektowane. A kwestie pisowni polskich nazwisk były wciąż kością niezgody między naszymi państwami. Sukcesy prawicowych populistów w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz realne szanse zwycięstwa radykałów we Francji, Niemczech i Stanach Zjednoczonych będą też rezonować w naszej części Europy. Aby przeciwdziałać postawom nacjonalistycznym i ksenofobicznym, należy za wszelką cenę wspierać proces pojednania i współpracy między Polską a Litwą. Każde zainwestowana złotówka i euro we współpracę młodzieży, pracowników, przedsiębiorców i organizacji to inwestycja w sukces naszego strategicznego partnerstwa.
Szanowne Panie, Szanowni Panowie, proszę o przyjęcie życzeń owocnej konferencji, inspirujących dyskusji, które będą służyć umacnianiu naszych przyjacielskich relacji i dobrosąsiedzkiej współpracy”.
| Fot. Leszek Wątróbski
Uczestnicy konferencji
Wśród zaproszonych gości znaleźli się także m.in.: Egidijus Meilūnas (wiceminister w MSZ RL), prof. Jan Widacki (były ambasador Polski w Wilnie i były wiceminister) oraz Antanas Valionis (ambasador RL w Warszawie i były minister spraw zagranicznych Litwy). Ponadto w konferencji udział wzięli: red. Adam Michnik (red. naczelny „Gazety Wyborczej), red. Michał Szułdrzyński (z-ca red. naczelnego „Rzeczpospolitej”) oraz dr Paweł Libera (historyk z Instytut Historii im. T. Manteuffla PAN).
Jeden z paneli konferencji poświęcony został położeniu mniejszości narodowych — polskiej na Litwie i litewskiej w Polsce. Rozmawiali o tym prof. Jan Widacki oraz Daniel Ilkevič, doradca w Ministerstwie Sprawiedliwości RL. Omówiono m.in. zmiany położenia mniejszości polskiej, w tym sprawę pisowni nazwisk polskich.
W panelu poświęconym perspektywom rozwoju relacji polsko-litewskich, prowadząca dr Małgorzata Kasner (lituanistka i dyplomatka) rozmawiała z wiceministrem spraw zagranicznych RL Egidijusem Meilūnasem oraz radcą generalnym MSZ RP Marcinem Wojciechowskim. Uczestnicy rozmowy zgodnie podkreślali konieczność pogłębiania współpracy między naszymi krajami w dobie niestabilności i zagrożenia ze strony odradzającego się imperializmu rosyjskiego.
Podczas ostatniego panelu prowadzonego przez prof. Alvydasa Nikžentaitisa omówiono niedawno wydaną, również w języku polskim, książkę dr. Vladasa Sirutavičiusa „Litwini a litewscy Polacy. Litwa a Polska 1988–1994”.
Czytaj więcej: Polepszające się polsko-litewskie stosunki to dziedzictwo Lecha Kaczyńskiego
Porozumienie z kwietnia 1994
Zawarte w dniu 26 kwietnia 1994 r. porozumienie o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy między Litwą a Polską położyło podwaliny pod strategiczne partnerstwo obu państw, obaliło historyczne stereotypy politycznych i społecznych elit Litwy i Polski oraz pozwoliło konstruktywnie spojrzeć w przyszłość. Proces wzajemnego zbliżenia zwieńczyło członkostwo Litwy i Polski w NATO i UE. W tym procesie integracji z przestrzenią Zachodu ogromne znaczenie miało także wsparcie diaspory litewskiej i polskiej w USA. Ta znacząca rocznica Traktatu jest dobrą okazją nie tylko do spojrzenia w przeszłość, ale także do omówienia litewsko-polskich relacji w przyszłości oraz perspektywy szerszej współpracy regionalnej. Bez wątpienia najważniejsze zadanie współczesności — wszelkimi możliwymi sposobami pomóc Ukrainie walczącej z rosyjską agresją. Mamy nadzieję, że w przyszłości format współpracy Litwy, Polski i Ukrainy uzupełni także demokratyczna Białoruś.
