— Jego początki sięgają 1909 r., kiedy to lokalne środowisko historyków, miłośników przeszłości i społeczników podjęło wysiłek stworzenia instytucji, która miałaby za zadanie dokumentować, badać i chronić dziedzictwo regionu. Idea ta narodziła się dzięki pasji i aktywności braci Kazimierza Marii oraz Tadeusza Osińskich — zbieraczy, kolekcjonerów i niestrudzonych popularyzatorów kultury. To oni zgromadzili podstawę przyszłych zbiorów muzealnych towarzystwa, obejmujących materiały z zakresu archeologii, etnografii, historii i sztuki, a także imponujący księgozbiór oraz bogaty zestaw archiwaliów — opowiada prezes towarzystwa Waldemar Wiglusz.
Szeroki program naukowo-badawczy
Zebranie założycielskie odbyło się 14 lutego 1909 r., natomiast statut, wypracowany przez powołany Komitet Tymczasowy, zatwierdzono 2 czerwca tego samego roku przez C.K. namiestnictwo we Lwowie. Od początku działalności TPN realizowało szeroki program naukowo-badawczy, łączący dokumentację przeszłości, troskę o zabytki, rozwój infrastruktury oświatowej oraz tworzenie warunków dla badań naukowych w regionie. W strukturach Towarzystwa utworzono trzy kluczowe jednostki: muzeum, archiwum oraz bibliotekę — instytucje, które przez kolejne dekady stały się fundamentem regionalnego życia naukowego”. Zbiory zgromadzone do 1909 r. liczyły już ponad 1 500 przedmiotów muzealnych, ok. 3 tys. książek oraz 2 tys. aktów grodzkich i ziemskich.
— Dzięki darczyńcom, mieszkańcom Przemyśla i okolic, zakupom oraz pracom terenowym kolekcja szybko rosła, umacniając pozycję towarzystwa jako depozytariusza lokalnego dziedzictwa. Niebawem rozpoczęto również działalność wydawniczą. Od roku 1912 ukazuje się „Rocznik Przemyski” — czasopismo, które do dziś stanowi najważniejszą platformę publikacji naukowych w regionie. Początkowo noszący nazwę „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu”, stopniowo ewoluował, obejmując publikacje z zakresu archeologii, historii, etnografii, językoznawstwa, literatury i nauk przyrodniczych. Po reorganizacji w latach 90. XX w. rocznik podzielono na wyspecjalizowane zeszyty, a obecnie wydawane są trzy: Historia, Literatura i Język oraz Nauki Przyrodnicze. Dwa pierwsze z nich mają wartość punktową, co czyni je ważnym miejscem publikacji dla młodych naukowców i badaczy przygotowujących doktoraty czy habilitacje — opowiada prezes towarzystwa.
Dawniej TPN prowadziło bogatą działalność wydawniczą, obejmującą liczne publikacje książkowe. Obecnie część tematów — zwłaszcza z zakresu historii wojskowości — przejęło wiodące wydawnictwo Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej. Mimo tej zmiany towarzystwo nadal pełni ważną rolę jako instytucja integrująca środowisko naukowe regionu, organizując badania i popularyzując wiedzę.
Na 100-lecie istnienia towarzystwa ukazała się cenna publikacja „Ponad podziałami. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu w latach 1909-2009”, podsumowująca dorobek instytucji i jej fundamentalny wpływ na dokumentowanie historii regionu. Książka stanowi wartościowe kompendium wiedzy o działalności towarzystwa, jego twórcach, inicjatywach i roli w życiu naukowym miasta.
Towarzystwo dziś
Współczesna działalność towarzystwa kontynuuje założenia statutowe i naukowe ambicje poprzedników. Jak podkreśla prezes, TPN działa dziś w skali regionalnej, obejmując obszar południowo-wschodniej Polski, a zrzesza około 300 członków z kraju i z zagranicy. Obok działalności badawczej i popularyzatorskiej niezmiennie ważnym obszarem pozostaje dbałość o księgozbiór — tworzony od ponad stu lat i stanowiący jedną z największych wartości instytucji. od około 2000 r. towarzystwo dysponuje własną siedzibą o powierzchni ponad 500 m², mieszczącą się na skrzyżowaniu ul. Tadeusza Kościuszki 7 z Wybrzeżem im. Marszałka Józefa Piłsudskiego 1, w sąsiedztwie Domu Ukraińskiego. Wcześniej instytucja wielokrotnie zmieniała lokalizację, szukając miejsca dostosowanego do potrzeb archiwum i biblioteki. Obecnie część pomieszczeń wynajmowana jest innym organizacjom — m.in. Stowarzyszeniu Rekonstrukcji Strojów Historycznych „Damy i Huzary”, wcześniej, przez 15 lat, Związkowi Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl — co pomaga w finansowaniu bieżącej działalności.
— Ważnym etapem w historii TPN była współpraca z Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej — kontynuuje prezes Waldemar Wiglusz — któremu towarzystwo przekazało w długoterminowe użyczenie własną bibliotekę wraz z księgozbiorem.
— Muzeum przejęło zarządzanie zbiorami oraz finansowanie etatów związanych z obsługą, co pozwoliło towarzystwu skoncentrować się na funkcjach naukowych i wydawniczych. Znaczącą postacią w dziejach towarzystwa był jego pierwszy prezes — adwokat Leonard Tarnawski. Pełnił on równocześnie funkcję prezesa Towarzystwa Gimnastycznego »Sokół« i odegrał kluczową rolę w budowie gmachu, w którym dziś mieści się Centrum Kulturalne w Przemyślu. Jego dom przy ul. Grodzkiej, nazywany niegdyś »ambasadą polską«, był miejscem spotkań lokalnej elity intelektualnej i patriotycznej — mówi prezes.
Wyzwania organizacji
Pomimo ponad stuletniej historii towarzystwo nadal boryka się z wyzwaniami typowymi dla organizacji naukowych i społecznych: pozyskiwaniem funduszy, kosztami utrzymania siedziby, finansowaniem wydawnictw oraz zapewnieniem ciągłości prac badawczych. Utrzymanie „Rocznika Przemyskiego”, który wymaga nakładów na recenzje naukowe, redakcję i druk, jest jednym z głównych obciążeń finansowych. Towarzystwo wspierają w tym urząd miasta, sponsorzy — tacy jak np.: Miejska Biblioteka Publiczna, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej oraz dawniej sąsiednia gmina Żurawica.
Dziś Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu pozostaje jedną z najważniejszych instytucji kultury i nauki na Podkarpaciu. Jego misją jest nie tylko kontynuowanie badań i rozwijanie „Rocznika Przemyskiego”, ale także pielęgnowanie pamięci o bogatej historii miasta i regionu. To właśnie z takich inicjatyw rodzi się lokalna tożsamość — budowana przez ludzi, którzy od ponad wieku wierzą, że nauka, wiedza i kultura są wartościami ponadczasowymi i warte są wspólnego wysiłku. W tym kontekście TPN, ze swoim długim dorobkiem, stanowi przykład instytucji wyjątkowo trwałej i twórczej.