Jest to również święto wszystkich specjalistów, którzy zajmują się ochroną i konserwacją zabytków oraz ich bezpieczeństwem. W przededniu święta w Wilnie omówiono kwestię zagospodarowania niszczejącego Pałacu Koncertów i Sportu.
Problemy ochrony dziedzictwa i przyszłość spuścizny
Tegoroczne obchody upamiętniające Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków odbędą się 16 kwietnia w Wielokulturowym Centrum w Kiejdanach, które mieści się w odrestaurowanym XIX-wiecznym budynku dawnej małej synagogi zimowej (ul. Paeismigio 12B, Kėdainiai).
— Tradycyjnie spotkają się specjaliści z zakresu ochrony dziedzictwa, naukowcy oraz przedstawiciele społeczeństwa, którzy podzielą się swoimi spostrzeżeniami, omówią aktualne problemy ochrony dziedzictwa i przyszłość naszej spuścizny historycznej. Uczestnicy wydarzenia będą mieli również okazję zapoznać się z walorami jednej z najbardziej unikatowych w kraju, starówki kiejdańskiej, przykładami renowacji budynków. Spotkanie będzie poświęcone omówieniu najpilniejszych problemów związanych z zachowaniem i ochroną dziedzictwa kulturowego w zmieniającym się świecie, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji na Litwie i perspektyw na przyszłość — mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Vilma Losytė, starsza specjalistka Działu Relacji Międzynarodowych i Promocji Dziedzictwa w Departamencie Ochrony Zabytków przy Ministerstwie Kultury RL.
Dyskusje będą poświęcone zarówno praktycznym problemom ochrony dziedzictwa — ochronie wartości kulturowych, kontroli nad ich wywozem oraz pojawiającym się zagrożeniom — jak też i roli instytucji w ochronie i udostępnianiu dziedzictwa społeczeństwu.
— Specjaliści skupią się również na ochronie dziedzictwa wielokulturowego i pamięci historycznej, zaangażowaniu społeczności oraz możliwościach współpracy między różnymi organizacjami. W ramach obchodów zostaną uhonorowane i nagrodzone osoby zasłużone w dziedzinie ochrony zabytków — dodaje rozmówczyni.
Powstanie miejsce pamięci Żydów
Spotkanie poświęcone tej kwestii odbyło się we wtorek, 14 kwietnia w Pałacu Prezydenckim.
— Dyskusja była bardzo rzeczowa. Jej wyniki zostaną ogłoszone nieco później. Najpewniej dawny Pałac Koncertów i Sportu zostanie przekazany Samorządowi Miasta Wilna. Powstanie miejsce pamięci Żydów, upamiętniające również wydarzenia, które się tam rozegrały i przyczyniły do odzyskania niepodległości Litwy. W 2024 r. specjalnie powołana komisja rządowa już powzięła decyzję o założeniu w tym miejscu kompleksu o takim przeznaczeniu. Postanowienie to zostało wówczas oficjalnie zatwierdzone — komentuje dla „Kuriera Wileńskiego” Faina Kukliansky, przewodnicząca Wspólnoty Żydów Litewskich.
Gitanas Nausėda omówił tę kwestię z przedstawicielami rządu, władzami Wilna oraz reprezentantami społeczności żydowskiej. Udział w spotkaniu wzięli m.in. minister spraw zagranicznych Kęstutis Budrys, minister kultury Vaida Aleknavičienė, pracownicy Ministerstwa Finansów, spółki Turto bankas.
Sygnatariusze zwrócili się do prezydenta i premier
Dyskusje na temat rekonstrukcji zlokalizowanego w samym centrum miasta budynku trwają od wielu lat. Ponownie do tematu powrócono po tym, jak sygnatariusze Aktu Przywrócenia Niepodległości Litwy z 11 marca publicznie zaapelowali o jak najszybsze podjęcie decyzji w sprawie losu Pałacu Koncertów i Sportu. Pod koniec marca litewscy sygnatariusze zwrócili się do prezydenta Gitanasa Nausėdy i premier Ingi Ruginienė, wzywając ich do pilnego podjęcia decyzji umożliwiających odbudowę i dalsze wykorzystanie dawnego niszczejącego gmachu. W liście, podpisanym przez 53 sygnatariuszy, podkreślono zaniepokojenie losem budynku oraz niekompetentne podejście rządu do jego przyszłego przeznaczenia.
Zgodnie z decyzją rządu budynek miał zostać przekazany samorządowi Wilna. Inga Ruginienė podkreśliła, że nie ma żadnych przeszkód ze strony rządu, które uniemożliwiałyby samorządowi przejęcie tego obiektu. Latem ubiegłego roku, gdy stanowisko premiera zajmował jeszcze Gintautas Paluckas, rząd ogłosił, że nieużywany od ponad 20 lat i opuszczony budynek, zostanie przekształcony w centrum kongresowo-konferencyjne. Jednocześnie znajdujący się w pobliżu teren starego cmentarza żydowskiego na Śnipiszkach miał zostać odnowiony. Premier Ruginienė początkowo popierała tę koncepcję, jednak później ponownie skłoniła się ku pomysłowi przekształcenia gmachu w miejsce pamięci poświęcone Żydom, które jednocześnie upamiętniałoby wydarzenia tam się rozgrywające i ich znaczenie dla odzyskania niepodległości Litwy.
Podobne rozwiązanie było rozważane przez rząd konserwatystów w poprzedniej kadencji. W 2022 r. rząd pod przewodnictwem ówczesnej premier Ingridy Šimonytė proponował założyć tu muzeum poświęcone historii litewskich Żydów.
Milionowe inwestycje
Plany przekształcenia dawnego Pałacu Koncertów i Sportu w centrum konferencyjne sięgają 2015 r., kiedy budynek przejęła spółka Turto bankas. Zdaniem mera Wilna Valdasa Benkunskasa renowacja dawnego Pałacu Koncertów i Sportu może wymagać inwestycji wynoszących 50 milionów euro, aby budynek mógł przynosić dochody.
Społeczność żydowska sprzeciwiała się takim inwestycjom.
— Gmach znajduje się na terenie dawnego cmentarza żydowskiego, istniejącego od XVI w. Miejsce pochówków wciąż nie zostało odpowiednio uporządkowane ani godnie upamiętnione. Skromny kamień przypominający o historii tego miejsca to zdecydowanie za mało — stwierdza Faina Kukliansky.
Cmentarz na Pióromoncie
Najstarszy cmentarz żydowski w Wilnie powstał pod koniec XV w. na Pióromoncie, w dzielnicy Śnipiszki. Był miejscem spoczynku wielu wybitnych postaci, w tym znanych działaczy społecznych i religijnych.
Spoczywał tam m.in. słynny na całym świecie rabin Gaon Eliasz — jedna z najważniejszych postaci w historii narodu żydowskiego. W 1831 r. utworzono nowy cmentarz żydowski przy dawnej ulicy Holenderskiej (obecnie Olandų).
Po II wojnie światowej na terenie Śnipiszek wciąż znajdowało się wiele nagrobków. W latach 60., podczas budowy na górze Bouffałowej Pałacu Związków Zawodowych, liczne granitowe macewy zostały usunięte i wykorzystane jako materiał budowlany — m.in. do wykonania schodów prowadzących na górę. Część z nich użyto także przy budowie schodów w nieczynnej dziś Poczcie Centralnej przy alei Giedymina.
W 1957 r. na miejscu najstarszego cmentarza powstał basen Žalgiris oraz Pałac Koncertów i Sportu. W 2004 r. basen został zburzony, a w jego miejscu wybudowano budynki mieszkalne.
