Leszek Wątróbski: Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie jest największą biblioteką w województwie zachodniopomorskim. Jest Pan jej dyrektorem od marca 2024 r. Książnica pełni funkcję biblioteki naukowej oraz wojewódzkiej biblioteki publicznej, gromadząc bogate zbiory dotyczące historii i kultury Pomorza Zachodniego.
Przemysław Wraga: To wszystko prawda. A w końcu 2025 r. obchodziliśmy jubileusz 120-lecia działalności. To wyjątkowe wydarzenie podkreśliło rangę naszej instytucji jako jednej z najstarszych i najważniejszych bibliotek regionu Pomorza Zachodniego.
Z tej okazji odbyły się liczne wydarzenia, w tym: gala jubileuszowa w Sali Szekspirowskiej Teatru Polskiego w Szczecinie, konferencja naukowa „Dwie biblioteki – jedna historia” oraz wystawa „Cenne, najcenniejsze… skarby Książnicy Pomorskiej w Szczecinie”.
Ten fenomen polega nie tylko na jej bogatych zbiorach, lecz także na wyjątkowej atmosferze miejsca. Od lat chętnie przychodzą tu czytelnicy – mieszkańcy Szczecina i Pomorza, studenci, uczniowie, a także osoby przyjezdne. Biblioteka jest przestrzenią otwartą, przyjazną do nauki i pracy. Jej położenie w centrum miasta, blisko dworca i ważnych węzłów komunikacyjnych, sprawia, że łatwo tu dotrzeć. Dla wielu młodych ludzi jest to miejsce przygotowań do matury czy egzaminów. W czytelniach można spokojnie pracować, uczyć się lub spędzić wolny czas z książką. Biblioteka pozostaje ważnym centrum życia intelektualnego regionu.
Książnica Pomorska posiada niezwykle bogate zbiory…
Wśród nich znajdują się zarówno cenne kolekcje historyczne, jak i współczesne publikacje. Szczególne miejsce zajmują polonica oraz zbiory związane z wybitnymi polskimi twórcami, m.in.: kolekcja Zbigniewa Herberta czy materiały związane z twórczością Stanisława Ignacego Witkiewicza, liczne archiwa pisarzy szczecińskich, bogate zbiory fonograficzne, ikonograficzne, np. linoryty Andrzeja Wajdy, czy bogata kolekcja obrazów artystów związanych z regionem i nie tylko, np. Jerzego Dudy-Gracza. Biblioteka gromadzi także cenne rękopisy, inkunabuły i stare druki, które wymagają specjalnych warunków przechowywania.
Wspólnie ze Stowarzyszeniem „Świteź” organizujecie u siebie Tygodnie Kresowe. Tegoroczny Tydzień poświęcony został 100. rocznicy urodzin Tadeusza Konwickiego (1926–2026).
Wydarzenie to zainaugurowało 37. Tydzień Kresowy, czyli tradycyjne Kaziuki. Na specjalnie przygotowanej wystawie zaprezentowana została biografia i bogata twórczość Tadeusza Konwickiego jako prozaika, scenarzysty i reżysera, postaci ważnej dla powojennej kultury, twórcy dzieł poruszających tematy pamięci, tożsamości i trudnej historii Polski.
Historia Książnicy sięga czasów niemieckiego Szczecina. Do końca II wojny światowej wasza biblioteka funkcjonowała jako Stadtbibliothek…
Historia Biblioteki Miejskiej w Szczecinie sięga roku 1905, kiedy nowo założona Biblioteka Miejska mieściła się w przebudowanym budynku szkoły średniej. Rozwój zawdzięczała dr. Erwinowi Ackerknechtowi, który kierował nią w latach 1907–1945. Jego wielkim osiągnięciem było zgromadzenie 200 tys. woluminów cennych zbiorów naukowych z Pomorza Zachodniego. Pochodziły one ze szkolnych i kościelnych bibliotek, a także z kolekcji książek różnych stowarzyszeń, kręgów naukowych i darczyńców ze Szczecina i okolic. Warto tu zwrócić uwagę na zbiory biblioteki Szkoły Fryderyka Wilhelma, Pomorskiego Muzeum Państwowego, bibliotek kościelnych w Szczecinie, biblioteki szczecińskiej „Loży Trzech Kręgów” oraz Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza.
Dzięki Ackerknechtowi w Bibliotece Miejskiej powstały m.in.: Miejska Biblioteka Muzyczna (1913), Centralne Biblioteki Publiczne z 3000 woluminów (1919), a także Centrum Edukacji Dorosłych w Szczecinie i Biblioteka Publiczna. Od 1919 r. ukazywało się specjalistyczne czasopismo „Bücherei und Bildungspflege”.
Po dojściu do władzy narodowych socjalistów w 1933 r. działalność Ackerknechta ograniczyła się do zarządzania Biblioteką Miejską. Skupił się na rozbudowie Pomorskiego Archiwum Biograficznego i Miejskiego Archiwum Obrazów, które powstało w 1918 r., a także na organizacji licznych wystaw. W tym archiwum zebrano odręczne dokumenty dotyczące życia wybitnych mieszkańców Szczecina i Pomorza oraz ich działalności politycznej, naukowej, społecznej lub kulturalnej.
Po wybuchu II wojny światowej najcenniejsze zbiory biblioteczne zostały zabezpieczone w okolicach Szczecina. Podczas nalotów w 1944 r. budynek biblioteki został poważnie uszkodzony.
A po 1945 r. instytucja działała już jako Biblioteka Miejska, następnie Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w polskim Szczecinie.
Mimo głębokich przemian historycznych, politycznych i kulturowych instytucja zachowała ciągłość działalności i od początku mieści się w tym samym gmachu przy ul. Dworcowej 8. Tuż po wojnie księgozbiór w języku polskim liczył zaledwie kilka sztuk!
Pierwsze polskie książki trafiły do biblioteki m.in. dzięki darom osadników przesiedlonych z Kresów Wschodnich. W latach 1946–1951 część zbiorów naukowych, na mocy decyzji politycznych, przekazano w depozyt innym bibliotekom w kraju. W 1947 r. rozpoczęła działalność Wojewódzka Biblioteka Publiczna, a w 1955 r. doszło do połączenia bibliotek miejskiej i wojewódzkiej. Nowa instytucja objęła nadzorem całą sieć bibliotek publicznych w mieście i regionie. A z każdym rokiem piękniała i zmieniała się stając się sercem polskiego Szczecina.
Od 1969 r. otrzymała prawo do egzemplarza obowiązkowego wszystkich druków ukazujących się w Polsce. W 1966 r., z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego, nadano jej imię Stanisława Staszica.
Książnica systematycznie się rozbudowywała. W 1962 r. powstał łącznik scalający dwa przedwojenne budynki, natomiast w 1999 r. oddano do użytku nowoczesny gmach o powierzchni 10 tys. mkw. Na mocy porozumień samorządowych w 1994 r. instytucja została przekształcona w Książnicę Pomorską i otrzymała nowy statut.
Obecnie Książnica Pomorska pełni funkcję regionalnego centrum wiedzy, nauki i kultury.
Korzystają z niej studenci, naukowcy, uczniowie oraz mieszkańcy Szczecina i regionu. Biblioteka posiada bogate zbiory specjalne, w tym: cenne rękopisy, starodruki, polonica oraz archiwa wybitnych twórców kultury. Równolegle rozwija nowoczesne formy udostępniania zbiorów, digitalizację oraz współpracę krajową i międzynarodową. Wiele dokumentów udostępniamy z Zachodniopomorskiej Bibliotece Cyfrowej, dzięki temu mamy czytelników z całego świata.
Instytucja współpracuje z wieloma bibliotekami w Polsce i za granicą. Funkcjonuje w nowoczesnym systemie bibliotecznym Alma oraz wyszukiwarce Primo. Dzięki temu czytelnicy mają dostęp nie tylko do zasobów Książnicy Pomorskiej, lecz także do milionów publikacji zgromadzonych w innych bibliotekach naukowych w kraju.
Aktualnie w bibliotece pracuje ok. 150 osób.
W większości są to specjaliści z wyższym wykształceniem bibliotekarskim lub pokrewnym. Instytucja współpracuje także z Uniwersytetem Szczecińskim przy organizowaniu studiów podyplomowych z zakresu bibliotekoznawstwa, odpowiadając na potrzeby środowiska bibliotekarskiego w regionie.
Książnica Pomorska realizuje liczne projekty, w tym międzynarodowe. Jednym z nich jest współpraca z partnerami z Niemiec dotycząca digitalizacji i popularyzacji dziedzictwa kulturowego Pomorza. W ramach projektu rozwijana jest pracownia digitalizacji oraz zakupiono specjalistyczne skanery do digitalizacji zbiorów specjalnych. Biblioteka planuje także wydanie podręcznika poświęconego krajoznawstwu Pomorza Zachodniego, skierowanego do młodzieży oraz osób zainteresowanych historią i kulturą regionu.
Wśród najbliższych wyzwań znajdują się modernizacja systemów magazynowania zbiorów, dalsza digitalizacja materiałów oraz dostosowanie przestrzeni czytelni do potrzeb współczesnych użytkowników. Dzięki pozyskiwanym grantom – w tym projektowi o wartości ponad 5 mln zł – możliwy jest zakup nowoczesnego sprzętu i rozwój infrastruktury. Książnica Pomorska pozostaje więc nie tylko strażnikiem dziedzictwa przeszłości, ale także nowoczesnym centrum wiedzy i kultury, które służy kolejnym pokoleniom mieszkańców regionu.
120 lat działalności Książnicy Pomorskiej to świadectwo trwałości instytucji, która mimo zmieniających się czasów nieprzerwanie służy kolejnym pokoleniom czytelników, badaczy i miłośników kultury. Książnica systematycznie gromadzi zbiory dokumentujące historię Pomorza Zachodniego i całej Polski. Są to rękopisy i starodruki, dokumenty życia społecznego, spuścizny literackie i naukowe, regionalne czasopisma i wydawnictwa oraz obrazy. Każdy z tych elementów stanowi fragment większej opowieści o historii regionu i kraju. Naszym zadaniem jest ich profesjonalne przechowywanie, konserwacja, opracowanie w tym naukowe i udostępnienie.
Dbamy o to, aby przeszłość nie była zamknięta w magazynach, lecz stała się żywą częścią teraźniejszości, elementem naszej tożsamości i fundamentem przyszłości
O najstarszych zbiorach Książnicy Pomorskiej w Szczecinie
Najcenniejszą i zarazem najstarszą część zbiorów Książnicy Pomorskiej – opowiada Agata Michalska, kierownik Działu Zbiorów Specjalnych – stanowią zbiory specjalne, obejmujące m.in.: stare druki, rękopisy, dokumenty kartograficzne, grafiki i ryciny oraz zbiory muzyczne i dokumenty życia społecznego. To właśnie one tworzą historyczny fundament instytucji i dokumentują wielowiekowe dzieje piśmiennictwa oraz kultury Pomorza Zachodniego.
Wśród najstarszych obiektów znajdują się stare druki, czyli książki wytworzone od połowy XV w. – od czasów wynalezienia druku przez Gutenberga – do roku 1800. Książnica posiada ponad 30 tys. starodruków, w tym dzieła w języku łacińskim, niemieckim i francuskim, kilka tysięcy poloniców oraz liczne XVII- i XVIII-wieczne druki okolicznościowe. Szczególną wartość mają inkunabuły – najwcześniejsze drukowane książki – których w zbiorach szczecińskiej biblioteki zachowało się kilkadziesiąt egzemplarzy.
Jeszcze starsze od druków są rękopisy, w tym 16 średniowiecznych kodeksów, pochodzących z przełomu XIII i XIV w. do połowy XV w. Część z nich znajdowała się w Szczecinie i Stargardzie jeszcze przed 1945 r., co czyni je wyjątkowym świadectwem ciągłości lokalnego dziedzictwa kulturowego. Po II wojnie światowej zostały objęte państwową akcją zabezpieczania księgozbiorów na terenach Pomorza Zachodniego.
Ciekawe są powojenne losy dawnych księgozbiorów. Po 1945 r. Ministerstwo Oświaty prowadziło szeroko zakrojoną akcję ratowania i gromadzenia porzuconych zbiorów bibliotecznych. Książki z dawnych niemieckich instytucji zwożono m.in. do Szczecina, gdzie powstał centralny magazyn na Pomorzu Zachodnim. Część zbiorów pozostała w mieście, inne trafiły do nowo tworzonych bibliotek akademickich w Toruniu i Łodzi oraz do warszawskich książnic i zakładów naukowych. Do dziś księgi o szczecińskiej proweniencji odnajdywane są w różnych polskich instytucjach kultury.
Wśród najstarszych obiektów w Książnicy Pomorskiej znajdują się również dawne mapy – od XV w. począwszy. Szczególnie cenna jest mapa „Magna Germania”, wydrukowana w 1478 r. – opracowana na podstawie informacji z łacińskiego wydania „Geografii” Ptolemeusza, przechowywana w specjalnie chronionym magazynie. Łącznie zbiór kartograficzny liczy ponad 17 tys. jednostek, w tym kilkaset najstarszych map i planów, z czego ponad sto dotyczy Szczecina i Pomorza.
Notował Leszek Wątróbski
O zabytkowych katalogach i zbiorach regionalnych i charakterystyce kolekcji
W zbiorach biblioteki zachował się bardzo specyficzny katalog – opowiada Sylwia Wesołowska, kierownik Działu Regionalnego – odziedziczony po dawnej Stadtbibliothek Stettin. Jest on sporządzony specjalnym pismem bibliotekarskim, którego musieli nauczyć się wszyscy zatrudnieni tu bibliotekarze. Pismo to było efektem profesjonalnego szkolenia i miało zapewniać jednolitość oraz precyzję zapisów. Późniejsze katalogi tworzono już z myślą o większej czytelności dla przyszłych użytkowników, którzy mieli przejąć te zasoby.
W katalogach można odnaleźć nie tylko opisy bibliograficzne, lecz także informacje o losach książek, np. adnotacje o egzemplarzach zniszczonych lub spalonych, m.in. w 1940 r. Zachowane karty katalogowe stanowią dziś cenny przykład dydaktyczny – były wykorzystywane jako wzorce i dyktanda dla adeptów sztuki bibliotekarskiej. Sprawdzano na nich m.in. poprawność łączeń liter oraz staranność zapisu.
Jednym z najstarszych i najcenniejszych przykładów jest karta wypełniona własnoręcznie w październiku 1905 r. przez dr. Erwina Ackerknechta. Dokument ten, ze względu na swój wiek, nosi ślady zużycia i był już poddany renowacji, ponieważ papier ulegał pęknięciom i osłabieniu struktury.
Nasz dział gromadzi zbiory regionalne, dotyczące szeroko rozumianego Pomorza Zachodniego. Kolekcja nie ogranicza się jedynie do obecnego województwa zachodniopomorskiego – obejmuje także materiały związane m.in. z Bytowem czy Lęborkiem. W jednym z pomieszczeń znajduje się literatura wydana po 1801 r. aż do 1945 r., w dużej mierze będąca pozostałością po przedwojennych zbiorach bibliotecznych.
Znajdziemy tam zarówno publikacje niemieckie, jak i polskie, ponieważ książki w języku polskim również były obecne w przedwojennej bibliotece. Wśród nich są m.in. stare regionalne wydawnictwa oraz pozycje dotyczące Gdańska i regionu bałtyckiego, w tym egzemplarze z początku XIX w. (np. z 1811 r.). Osobną i ważną część kolekcji stanowią dokumenty życia społecznego – mówi Katarzyna Zwierzewicz z Działu Regionalnego – są też afisze i plakaty gromadzone od 1945 r., które dokumentują powojenne życie społeczne, kulturalne i polityczne regionu.
Notował Leszek Wątróbski
Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 14 (39) 11-17/04/2026
