1 października 1922 r. do obiegu weszła nowa waluta Litwy – lit. Wcześniej, po odzyskaniu niepodległości, w obiegu funkcjonowały waluty emitowane przez władze okupacyjne: ruble, ostmarki oraz ostruble. W 1919 r. Litwa otrzymała od Niemiec pożyczkę w ostmarkach, a w lutym tego roku ostmarki zostały uznane za oficjalną walutę Republiki Litewskiej. 26 lutego 1919 r. rząd litewski oficjalnie zmienił nazwę ostmarki i fenigów na złotówkę (auksinas) i grosz (skatikas).
9 sierpnia 1922 r. Sejm litewski przyjął prawo walutowe, na mocy którego postanowiono wprowadzić do obiegu walutę narodową zastępującą ostmarkę. Dwa dni później Sejm powołał do życia Bank Litwy, któremu powierzono zadanie wprowadzenia do obiegu waluty narodowej. Nowa waluta została nazwana litem.
Ksiądz – ojcem lita
Na czele Banku Litwy stanął ekonomista, działacz społeczny oraz… ksiądz katolicki Vladas Jurgutis. „Kluczem do polityki naszych czasów jest gospodarka, kluczem do gospodarki są pieniądze. Z tymi kluczami do życia związane są żywotne interesy narodu. Kto troszczy się o te interesy, ten powinien również znać kwestie pieniężne” – pisał pod koniec lat 30. Jurgutis, który jest nazywany ojcem lita.
1 października 1922 r. wyemitowano tymczasowe pieniądze Republiki Litewskiej: banknoty o nominałach 1, 5, 20 i 50 centów oraz 1 i 5 litów. „Wydrukowano je w pośpiechu, wykorzystując szablonowe wzory uzupełnione litewskim tekstem i Pogonią, w drukarni Ottona Elsnera w Berlinie. 16 listopada 1922 r. tymczasowe banknoty zastąpiły banknoty Banku Litwy, wydrukowane w drukarni A. Haze w Pradze. Wzory banknotów centowych tej emisji, podobnie jak w przypadku pieniędzy tymczasowych, były nieskomplikowane, a papier nie posiadał znaków wodnych. Projekty banknotów litowych stworzył Adomas Varnas (1879–1979), który jednocześnie kierował komisją nadzorującą druk pieniędzy. W kolejnych latach emitowano nowe serie banknotów. Banknoty wszystkich tych emisji drukowała w Wielkiej Brytanii firma Bradbury Wilkinson & Co” – czytamy na stronie prezydenta Litwy.
20 czerwca 1924 r. Sejm litewski przyjął ustawę o monetach. Zakładała ona wprowadzenie do obiegu monet z brązu i srebra. Do obiegu trafiły w roku 1925.
Wikipedia podaje, że lit był jedną z najbardziej stabilnych walut w Europie. – Tak, ten fakt jest prawdziwy. Lit był jedną z najbardziej stabilnych walut w międzywojennej Europie. Interesujące jest to, że to była jedna z pierwszych stabilnych walut na ówczesnej mapie świata walut – zaznacza w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Karolis Tumelis, starszy specjalista z Departamentu Strategii i Zarządzania Muzeum Pieniądza przy Banku Litwy w Wilnie.
Muzeum Pieniądza to instytucja, której celem jest upowszechnianie wiedzy o historii pieniądza i bankowości nie tylko na Litwie, lecz także w Europie i na świecie.
W całości pokryte złotem
Stabilność kursu lita, twierdzi Tumelis, była uwarunkowana zarówno charakterem ówczesnego systemu pieniężnego, jak i polityką instytucji litewskich, przede wszystkim Banku Litwy oraz ówczesnych rządów.
– Jeśli mówimy o dominującym modelu systemu pieniężnego – standardzie złota – to, bardzo upraszczając, zakładał on, że jednostka walutowa danego kraju była warta określoną ilość złota. W przypadku lita było to 0,150462 g czystego złota. System ten ukształtował się już w drugiej połowie XIX w. Podczas I wojny światowej na krótko wycofano się z tego rozwiązania, ale w latach powojennych, w nieco zmodyfikowanej formie, ponownie upowszechnił się na całym świecie. Za jego zaletę, przynajmniej pozorną, można uznać to, że w takim systemie wartość pieniądza była powiązana z bardzo jasno określonym miernikiem wartości – złotem – wyjaśnia starszy specjalista.
W utrzymaniu stabilności lita najważniejszą rolę odgrywał litewski bank centralny, ówcześnie nazywany bankiem emisyjnym. Jednym z jego zadań było zapewnienie stabilności systemu pieniężnego.
– Ówczesny kontekst międzynarodowy był jednak dość skomplikowany, a sam lit był zupełnie nową walutą wprowadzoną przez państwo, które dopiero odzyskało niepodległość. Obawiając się, aby lit nie stracił na wartości w stosunku do innych walut, w pierwszych latach jego obiegu Bank Litwy dążył do zapewnienia, aby jak największa część banknotów znajdujących się w obiegu miała pokrycie w złocie. W ten sposób starano się umocnić zaufanie rynków, co ostatecznie się udało. Z drugiej strony oznaczało to, że np. możliwości zaciągania kredytów w pierwszych latach były bardziej ograniczone, ponieważ pieniądz był droższy, niż przewidywały ówczesne przepisy. Ustawa o Banku Litwy oraz uzupełniający ją statut Banku Litwy przewidywały, że złoto powinno stanowić co najmniej jedną trzecią wartości banknotów litowych znajdujących się w obiegu. W praktyce natomiast w pierwszych latach, gdy dążono do ugruntowania systemu lita, emitowane do obiegu banknoty w niektórych latach były w całości pokryte złotem – podkreślił Tumelis.
Stabilność za wszelką cenę
Zdaniem naszego rozmówcy do utrzymania stabilności lita za wszelką cenę dążyły wszystkie litewskie rządy. Duży wkład w stabilność narodowej waluty miał gabinet Juozasa Tūbelisa, który piastował urząd premiera w latach 1929–1938.
– Był znany z oszczędności i niechęci do zaciągania pożyczek. W pewnym sensie lit, szczególnie w latach 30. XX w., gdy rozpoczął się Wielki Kryzys, stał się swego rodzaju przedmiotem narodowej dumy, ponieważ nie został zdewaluowany, w przeciwieństwie do walut wielu innych państw – przypomina Tumelis.
Stabilność lita podczas Wielkiego Kryzysu, który pod koniec lat 20. ogarnął cały świat, miała też swoje negatywne strony. – Należy zauważyć fakt, że litewska waluta pozostała stabilna, podczas gdy inne państwa, zwłaszcza te, do których aktywnie eksportowano litewskie towary, dokonały dewaluacji swoich walut. Nie było to wyłącznie korzystnym czynnikiem. W takich okolicznościach ucierpieli rolnicy produkujący towary przeznaczone na eksport: ich produkty potaniały, ciężar zadłużenia stał się większy, a siła nabywcza spadła, ponieważ wartość lita nie zmniejszyła się – zauważa pracownik muzeum.
Odpływ kapitału
Warto spojrzeć na sprawę z szerszej perspektywy. Faktycznie lit pozostał stabilny, ale krajowy system pieniężny stanął przed poważnymi wyzwaniami. – Bank Litwy przechowywał część swoich rezerw w walutach zagranicznych, np. w funtach brytyjskich, które zostały zdewaluowane. Przyniosło to bankowi stratę w wysokości 3,9 mln litów. W związku z tym poszukiwano możliwości wymiany walut zagranicznych na złoto, co rzeczywiście czyniono w pierwszej połowie lat 30. XX w. Rezultatem takiej polityki było dalsze zwiększenie pokrycia banknotów litów złotem uzyskanym ze sprzedaży rezerw walut zagranicznych. Kolejnym problemem, który uwidocznił się od początku lat 30. XX w. i który wpływał na politykę Banku Litwy oraz rządów, był odpływ kapitału z Litwy. W jego wyniku zmniejszał się fundusz przeznaczony na zabezpieczenie wartości lita, co stwarzało zagrożenie dla jego stabilności. Wprowadzono więc kontrolę walutową, czyli ograniczono możliwość wymiany litów na waluty zagraniczne i złoto. Mimo tych wyzwań oraz pojawiających się kolejnych propozycji dewaluacji lita na wzór innych państw litewska waluta pozostała stabilna aż do 1940 r. – podkreśla Karolis Tumelis.
Pierwsza część historii lita zakończyła się wraz z okupacją. Po aneksji Litwy lity były w obiegu do marca 1941 r. Po marcu zostały całkowicie wycofane z obiegu. Do lita powrócono w 1993 r. Od 1 stycznia 2015 r. oficjalną walutą Litwy jest euro.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 38 (110) 26/09-02/10/2026