Jak poinformował Aurimas Švedas, dyrektor Litewskiego Instytutu Historii, odkryte obiekty zostaną poddane szczegółowym badaniom z wykorzystaniem metod małoinwazyjnych.
– Finansowanie przyznane przez Kancelarię Rządu na wniosek instytutu pozwala rozpocząć w tym roku pierwszy konkretny etap szerzej zakrojonego projektu badawczego. Dzięki nowoczesnym technologiom możliwe jest prowadzenie prac bez ingerowania w historyczną strukturę katedry lub przy minimalnej interwencji – powiedział Švedas.
Dyrektor Litewskiego Instytutu Historii zaznaczył, że wcześniejsze badania dotyczące konstrukcji i naturalnych cech katedry były prowadzone wyimkowo. Obecny projekt ma natomiast stanowić początek długoterminowego programu naukowego, który będzie kontynuowany w kolejnych latach.
Zamurowana nisza
Możliwe miejsce pochówku Witolda Wielkiego zostanie zbadane w październiku. Szczególną uwagę badaczy przyciąga przestrzeń znajdująca się w zachodniej ścianie mauzoleum katedry. Konserwator Saulius Poderis uważa, że właśnie w tym miejscu mogą znajdować się szczątki Witolda Wielkiego.
Zdaniem Poderisa szczątków Witolda Wielkiego należy szukać w fundamentach Kaplicy św. Kazimierza, w zachodniej ścianie mauzoleum, a dokładniej w zamurowanej niszy – dawnym przejściu łączącym za czasów panowania Wazów kaplicę bezpośrednio z Zamkiem Dolnym. Według przedstawionej przez niego hipotezy nisza była pierwotnie wejściem wykonanym w XVII w. Nisza może skrywać dotąd niezbadaną przestrzeń.
Jej zawartość ma zostać sprawdzona w październiku. Badacze zamierzają zastosować metodę małoinwazyjną, polegającą na wykonaniu niewielkiego odwiertu przez ścianę katedry od strony zewnętrznej. Wstępnie oszacowano, że koszt takich prac wyniesie ok. 35 tys. euro.
„Każdy etap badań będzie musiał być naukowo uzasadniony, szczegółowo udokumentowany i przeprowadzony przez wykwalifikowanych specjalistów, tak aby w jak największym stopniu ograniczyć ingerencję w autentyczną substancję katedry, jej konstrukcje oraz przestrzeń sakralną” – informuje Litewski Instytut Historii.
Naukowcy instytutu już obecnie badają katedrę za pomocą nieinwazyjnych metod badawczych, wykorzystując georadary, skanowanie 3D oraz analizę fluorescencji rentgenowskiej. Badanie inwazyjne może dostarczyć nowych informacji i pozwolić na dokładniejsze potwierdzenie jednej z hipotez dotyczących możliwego miejsca pochówku szczątków wielkiego księcia litewskiego Witolda.
Na początku września Litewski Instytut Historii zorganizował specjalne otwarte seminarium. Podczas spotkania naukowcy szerzej przedstawili cele planowanych badań pilotażowych, ich przewidywany przebieg i zakres, stosowane metody oraz najważniejsze zasady bezpieczeństwa.
Przedmiot dyskusji
Litewscy historycy mają różne zdania na temat miejsca pochówku Witolda Wielkiego oraz możliwości odnalezienia jego szczątków w podziemiach Katedry Wileńskiej. Kwestia ta od lat pozostaje przedmiotem dyskusji.
Część historyków uważa, że tak wybitna i w zasłużona postać, jak wielki książę litewski Witold, nie mogła zostać pochowana wśród innych zmarłych, lecz musiała mieć w wileńskiej świątyni osobne, reprezentacyjne miejsce pochówku. Można więc przypuszczać, że jego grobowiec powinien znajdować się w miejscu szczególnie eksponowanym, choć z biegiem czasu jego pierwotna lokalizacja mogła zostać zatarta lub zmieniona.
Z kolei prof. Alfredas Bumblauskas dopuszcza możliwość, że szczątki wielkiego księcia mogły w pewnym momencie zostać wywiezione z katedry i już nigdy nie powrócić. Taki scenariusz oznaczałby, że poszukiwanie grobu Witolda wyłącznie w podziemiach katedry może nie przynieść oczekiwanych rezultatów.
– Los szczątków wielkiego księcia mógł zostać na przestrzeni wieków przesądzony przez burzliwe wydarzenia polityczne, wojny oraz liczne przebudowy i prace prowadzone w katedrze.
Zachowane źródła pozwalają jedynie stwierdzić, że do połowy XVII w. miejsce pochówku wielkiego księcia znajdowało się w Katedrze Wileńskiej. W XVI w. z inicjatywy królowej Polski i wielkiej księżnej litewskiej Bony Sforzy wykonano płytę nagrobną, która – jak się przypuszcza – została umieszczona nad kryptą, w której spoczywał Witold – wyjaśnia w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” prof. Bumblauskas.
– O dalszych losach szczątków wielkiego księcia mogły przesądzić wydarzenia z okresu wojen z Moskwą. W obawie przed zniszczeniem z Wilna wywożono wówczas relikwie i szczątki ważnych postaci. Tak stało się m.in. z relikwiami św. Kazimierza, które przewieziono do rezydencji Sapiehów w Różanach, znajdujących się obecnie na terenie Białorusi. Do Wilna powróciły one dopiero po odzyskaniu miasta. Możliwe jest jednak również to, że szczątki wielkiego księcia przez cały czas pozostawały w świątyni, lecz w wyniku zniszczeń dokonanych przez wojska rosyjskie zostały przemieszane z innymi ludzkimi szczątkami znajdującymi się w podziemiach – mówi prof. Bumblauskas.
Panteon władców litewskich
Rząd powierzył również Ministerstwu Kultury, we współpracy z Kurią Archidiecezji Wileńskiej, koordynację utworzenia panteonu władców litewskich w bazylice archikatedralnej. Jak wskazała grupa robocza, bazylika archikatedralna ma dla Litwy znaczenie porównywalne z Wawelem w Krakowie, Katedrą św. Wita, Wacława i Wojciecha w Pradze czy Katedrą Notre-Dame w Paryżu.
Utworzenie panteonu jest istotne ze względu na ścisły związek katedry z rezydencją wielkich książąt litewskich. Celem jest szersze zapoznanie społeczeństwa z tym miejscem o wyjątkowym znaczeniu i historią, którą ono uosabia, a także rozszerzenie i lepsze dostosowanie możliwości zwiedzania podziemi katedry.
Ministerstwu Spraw Zagranicznych powierzono zainicjowanie umieszczenia tablicy upamiętniającej księcia Butautasa (Butowta), brata wielkiego Witolda Wielkiego, w Katedrze św. Tomasza w Pradze. Resorty kultury oraz spraw zagranicznych mają też zainicjować porozumienia z odpowiednimi instytucjami Czech i Ukrainy w sprawie badań miejsc pochówku oraz szczątków księcia Butautasa w Katedrze św. Tomasza oraz przedstawicieli dynastii Giedyminowiczów (Olelkowiczów) w Ławrze Peczerskiej w Kijowie.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 37 (107) 19-25/09/2026