Poszukiwania te, prowadzone z wykorzystaniem współczesnych metod badawczych i historycznych analiz, mają na celu wyjaśnienie jednej z wciąż nierozstrzygniętych zagadek związanych z wielkim księciem litewskim. Planowane jest nie tylko przeprowadzenie kompleksowych badań, lecz także utworzenie Panteonu Władców Litwy. Ponadto planuje się umieszczenie w Kościele św. Tomasza w Pradze tablicy pamiątkowej poświęconej bratu Witolda Wielkiego, Butautasowi, oraz rozpoczęcie badań miejsc pochówku przedstawicieli dynastii Giedyminowiczów w Czechach i w Ukrainie.
Integralna część Katedry
Ministerstwo Kultury informuje, że Panteon Władców Litwy nie będzie odrębnym miejscem pamięci ani nową ekspozycją, lecz stanie się integralną częścią Katedry Wileńskiej i jej podziemi.
„Panteon obejmowałby nie tylko Mauzoleum Królewskie z pochowanymi tam władcami i pamięć o Witoldzie Wielkim, lecz także wszystkich znanych wielkich książąt litewskich, członków rodzin panujących, możnowładców oraz innych zasłużonych dla historii Litwy ludzi, pochowanych w katedrze. Planowane jest również upamiętnienie tych osób, których groby lub szczątki nie zostały dotąd odnalezione ani zidentyfikowane, lecz fakt ich pochówku jest znany i może zostać potwierdzony w przyszłości dzięki badaniom naukowym” – podaje resort kultury.
W pierwszej kolejności zostaną przeprowadzone szczegółowe badania naukowe. Dopiero po ich zakończeniu, w konsultacji z historykami, archeologami, architektami, specjalistami ds. ochrony zabytków i innymi ekspertami, zostaną opracowane rozwiązania memorialne, architektoniczne i ekspozycyjne.
Upamiętnienie księcia Butawda w Pradze
Z kolei Ministerstwo Spraw Zagranicznych poinformowało, że rozpoczęło realizację projektu dotyczącego umieszczenia tablicy pamiątkowej poświęconej Butautasowi, bratu Witolda Wielkiego, w Kościele św. Tomasza w Pradze.
Według resortu Ambasada Litwy w Czechach zwróciła się już do władz kościoła z prośbą o zgodę na realizację tego przedsięwzięcia oraz zainicjowała badania dotyczące miejsca pochówku księcia Butautasa (Butawda) w tej świątyni.
„Projekt ten był wielokrotnie omawiany z władzami Kościoła św. Tomasza. Uzyskano wstępną zgodę na tę inicjatywę, a pisemna akceptacja ze strony władz kościoła ma zostać przekazana ambasadzie w najbliższych tygodniach” – informuje litewskie MSZ.
Decyzję o upamiętnieniu Butautasa w postaci tablicy podjęto po naradach z przedstawicielami zakonu augustianów, do którego należy kościół, oraz za radą Kościoła św. Tomasza. Uwzględniono sakralny charakter świątyni i jej status jako zabytku dziedzictwa Czech.
Wzięto również pod uwagę fakt, że przypuszczalne miejsce pochówku litewskiego księcia jest już oznaczone historyczną płytą nagrobną.
MSZ poinformowało także, że w najbliższym czasie rozpoczną się konsultacje z władzami Ukrainy dotyczące badań miejsc pochówku i szczątków przedstawicieli dynastii Giedyminowiczów (Olelkowiczów) w Ławrze Peczerskiej w Kijowie.
Ważne odkrycie polskich uczonych i konserwatorów
Poszukiwania miejsca pochówku Witolda Wielkiego szczególnie nasiliły się po tym, gdy w 2024 r. w kryptach Katedry Wileńskiej natrafiono na skrytkę zawierającą królewskie insygnia grobowe. Wcześniej insygnia te były znalezione w podziemiach katedralnych po wielkiej powodzi w 1931 r. Odkryto wówczas królewskie krypty z grobami Barbary Radziwiłłówny (1520–1551) wielkiej księżnej litewskiej i królowej Polski, drugiej żony króla Zygmunta II Augusta, Elżbiety Habsburżanki (1526–1545) pierwszej żony Zygmunta II Augusta, Aleksandra Jagiellończyka (1461–1506) króla Polski i wielkiego księcia litewskiego. Oprócz samych grobów odnaleziono także regalia należące do polsko-litewskich władców, w tym korony grobowe, pierścienie, łańcuchy i inne przedmioty związane z pochówkami. W czasie prac po powodzi odkryto również srebrną urnę z sercem króla Władysława IV Wazy. Pracami ratunkowo-budowlanych przy po zalaniu krypt i podziemi kierował prof. Juliusz Kłos. W odkryciu i badaniach krypt uczestniczył m.in. Stanisław Lorentz, polski historyk sztuki, w latach 1935–1982 dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie (z przerwą w czasie II wojny światowej).
Ukrycie skarbu katedralnego przed okupantem
Szacuje się, że odnalezione w 2024 r. skarby zostały ukryte w 1939 r. w obawie przed zniszczeniami oraz grabieżą podczas II wojny światowej.
Wiarygodność takiej teorii potwierdza Andrzej Małyszko, dla którego losy królewskich insygniów to historia rodzinna. Do roku 1945 z rodzicami mieszkał on na ulicy Zamkowej 3. Teraz mieszka w warmińskiej wsi Ruś koło Olsztyna. Jan Małyszko, ojciec pana Andrzeja, pracował w katedralnej zakrystii do 1942 r.
– Po wkroczeniu w 1939 r. sowietów do Wilna władze kościelne podjęły decyzję o ukryciu części skarbu katedralnego przed okupantem. Ojciec opowiadał, że ukryto jedynie część skarbca, ponieważ ukrycie całości mogłoby wzbudzić podejrzenia. W składziku obok Kaplicy Czarnej (czyli Kaplicy św. Jana Nepomucena) oraz Kaplicy Gasztołdowskiej wykuto w ścianie wnękę, w której ukryto monstrancje, krucyfiksy i relikwiarze. Z kolei złoty łańcuch, tabliczkę grobową i pierścień, znalezione przy szczątkach Barbary Radziwiłłówny, ks. Wołodźko w obecności mojego ojca schował do wnęki, którą tata wcześniej, na polecenie księdza, wykuł w ścianie podziemnej krypty, a następnie zamurował. Na poddaszu, w załamaniu sklepienia przy zewnętrznej ścianie, nad kaplicą św. Piotra, ukryto natomiast zabytkowy cynowy świecznik o wysokości około półtora metra. Przysypano go gruzem zalegającym na sklepieniu. Także na poddaszu ukryto woreczek ze złotymi rublami – opowiada Andrzej Małyszko w rozmowie z „Kurierem Wileńskim”.
Kompleksowe badania Katedry
W ubiegłym tygodniu rząd zatwierdził plan przeprowadzenia kompleksowych badań naukowych Katedry Wileńskiej. Ich celem będzie zbadanie tego historycznego obiektu oraz teorii dotyczących możliwego miejsca spoczynku szczątków wielkiego księcia litewskiego Witolda Wielkiego (ok. 1350–1430). Rozległy program badań obejmuje pięć głównych kierunków: badania historyczne i źródłowe, badania architektoniczne i dotyczące murów, badania bioarcheologiczne i paleogenetyczne, badania archeologiczne oraz z zakresu historii sztuki.
Przy opracowywaniu planu specjalnie powołana grupa robocza konsultowała się z historykami, archeologami, antropologami, architektami i geologami, a także z pracownikami muzeów, bibliotek oraz Departamentu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego.
Realizację badań proponuje się powierzyć Litewskiej Radzie Nauki, natomiast wstępne, minimalnie inwazyjne badania mające na celu poszukiwanie miejsca pochówku księcia miałyby zostać przeprowadzone przez Litewski Instytut Historii.
Na badania naukowe, prace konserwatorskie oraz działania informacyjne w 2027 r. przewidziano 1,99 mln euro, w 2028 r. – 2,44 mln euro, a w 2029 r. – 3,08 mln euro. Szacuje się, że na badania naukowe oraz prace konserwatorskie w Katedrze oraz utworzenie Panteonu Władców Litwy w latach 2027–2029 potrzebnych będzie około 7,5 mln euro.
