Wśród eksponatów można zobaczyć cenne dzieła sztuki, zabytkowe meble, przedmioty codziennego użytku oraz pamiątki związane z rodem Tyszkiewiczów i historią regionu. Dodatkową atrakcją jest otaczający pałac park z oranżerią i ogrodem zimowym, które sprawiają, że miejsce to cieszy się dużym zainteresowaniem zarówno wśród turystów z Litwy, jak i z zagranicy.
Dziedzictwo kulturowe rodziny Tyszkiewiczów
Kretynga i jej okolice od dawna słyną z bogactwa zabytków archeologicznych, cennych obiektów etnograficznych, tradycji oraz obyczajów sięgających głębokiej przeszłości.
Badacze oraz miłośnicy historii zaczęli interesować się dziedzictwem kulturowym Kretyngi już w XIX w. Z powodu braku lokalnego muzeum gromadzone eksponaty trafiały do muzeów w: Petersburgu, Królewcu, Berlinie, Wilnie, Tartu, Lipawie, Kownie i innych miastach.
Pomysł utworzenia muzeum zrodził się w 1935 r., wtedy w dwóch niewielkich pomieszczeniach budynku urzędu miejskiego utworzono pierwszą ekspozycję. W czasie II wojny światowej muzeum zostało zamknięte, lecz nie pozostawiono go bez opieki. W 1977 r. ekspozycję przeniesiono do odrestaurowanych pomieszczeń klasztoru franciszkanów.
Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości klasztor zwrócono franciszkanom, a Muzeum Kretyngi postanowiono przenieść do Pałacu Tyszkiewiczów. W 1992 r. rozpoczął się nowy etap jego rozwoju muzeum. Od 2009 r. w ramach realizacji projektu unijnego zainicjowano liczne inicjatywy mające na celu restaurację budynków dworskich oraz dostosowanie do funkcji muzealnych i turystycznych.
W ekspozycji poświęconej historii i kulturze dworu w porządku chronologicznym przedstawiono eksponaty opowiadające o właścicielach majątku Kretyngi oraz o ich najważniejszych dokonaniach dla miasta. Największy ślad w historii regionu pozostawił słynny litewski dowódca wojskowy, wojewoda wileński Jan Karol Chodkiewicz, który na początku XVII w. założył miasto Kretynga oraz ufundował klasztor i kościół franciszkanów.
Najbardziej imponującym eksponatem jest obraz „Bitwa pod Kircholmem”, namalowany ok. 1620 r. przez Pietera Snayersa, upamiętniający zwycięstwo Jana Karola Chodkiewicza nad królem Szwecji Karolem IX w 1605 r. Oryginał dzieła znajduje się w zamku Château de Sassenage we Francji.
Hrabia Józef Tyszkiewicz założył w 1875 r. w Kretyndze rodzinną rezydencję z parkiem oraz największym w Europie prywatnym ogrodem zimowym. W 1878 r. uruchomił pierwszą na Litwie elektrownię wodną, a w 1882 r. wspólnie z księciem Bogdanem Ogińskim uruchomił pierwszą na Litwie linię telefoniczną na trasie Kretynga–Płungiany–Retów.
Historię rodziny Tyszkiewiczów przedstawiają portrety, fotografie, dokumenty osobiste i listy, natomiast o ich dziedzictwie kulturowym przypominają meble z jadalni ozdobione rodowym herbem Leliwa, a także zdobiące niegdyś pałac wazony, rzeźby i obrazy.
Dzieła sztuki powróciły do pałacu
Obecnie w Muzeum w Kretyndze czynna jest wystawa „Nierozpoznana kolekcja sztuki hrabiów Tyszkiewiczów”, przygotowaną we współpracy z Narodowym Muzeum Sztuki im. M.K. Čiurlionisa.
– Historia nie oszczędzała rodu Tyszkiewiczów, a jednym z największych ciosów była okupacja sowiecka, która doprowadziła do niszczenia tworzonych przez hrabiów majątków i ich zbiorów. Już w 1940 r. z pałacu Feliksa i Antoniny Tyszkiewiczów w Połądze skonfiskowano wszystkie znajdujące się tam dzieła sztuki. Nie wiadomo dokładnie, ile ich było. Na podstawie nielicznych zachowanych dokumentów udało się ustalić, że część kolekcji trafiła do obecnego Narodowego Muzeum Sztuki im. M.K. Čiurlionisa, część do Muzeum w Kretyndze, a część prawdopodobnie zaginęła bez śladu. Na wystawie zaprezentowano blisko 40 obrazów, które muzealnikom i historykom sztuki udało się zidentyfikować jako część dawnej kolekcji hrabiów Tyszkiewiczów – opowiada w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” litewski krajoznawca Romualdas Beniušis.
Największa prywatna oranżeria w Europie
W 1875 r. hr. Józef Tyszkiewicz przebudował pałac i dobudował oranżerię, w której założył ogród zimowy. Rosły w nim: palmy wachlarzowe, bananowce, kaktusy, drzewa pomarańczowe, cytrynowce oraz ogromna araukaria. Ściany ozdobione koralowcami porastały pnącza. Po skałach spływał wodospad, którego woda zasilała niewielkie stawy. Pływały w nich ozdobne ryby, a z jednego z nich tryskała wysoka fontanna.
W 1912 r. hr. Aleksander Tyszkiewicz przebudował oranżerię, zmniejszając jej powierzchnię. Po modernizacji posadzono nowe, rzadkie gatunki roślin, które były starannie pielęgnowane.
Ogród zimowy stanowił integralną część wnętrz pałacowych, łącząc reprezentacyjne sale z apartamentami hrabiowskimi. Była to największa oranżeria znajdująca się w prywatnej rezydencji w ówczesnej Europie.
Niestety, to wyjątkowe miejsce nie uniknęło zniszczeń. W 1915 r. ogród zimowy ucierpiał w wyniku pożaru, a w 1940 r. stacjonujący w pałacu żołnierze Armii Czerwonej zniszczyli wszystkie rośliny. W okresie powojennym pomieszczenia ogrodu wykorzystywano jako stajnie, magazyn, szkolną salę gimnastyczną oraz szklarnię.
W 1987 r. zakończono prace związane z odnowieniem ogrodu zimowego. Dziś zwiedzający mogą oglądać rośliny z różnych stron świata. Choć często są niewielkie, pokazują piękno tropikalnych lasów Indii, Indonezji i Brazylii oraz pustynnych terenów Afryki i Meksyku.
Obiekty dawnego majątku Kretyngi
Na terenie zespołu pałacowo-parkowego Muzeum Kretyngi znajduje się młyn wodny zbudowany w latach 1770–1771, gdy właścicielem majątku Kretyngi był biskup wileński Ignacy Massalski. Hrabia Józef Tyszkiewicz przebudował młyn, a w 1878 r. uruchomił w nim pierwszą na Litwie elektrownię wodną oraz warsztaty stolarskie. W okresie międzywojennym działały tu należąca do Tyszkiewiczów tłocznia oleju „Oelit”, wytwórnia słodyczy oraz wytwórnia miodu i syropów „Šatrija”.
Kolejnym interesującym obiektem jest dom zarządcy majątku zbudowany w XVIII w. Przeznaczony był dla personelu wyższej rangi. W 1838 r. przebudowany budynek przystosowano na tymczasową rezydencję właścicieli majątku. Urządzono w nim niewielką, bogato zdobioną salę z malowidłami ściennymi wykonanymi na wzór dekoracji europejskich wnętrz końca XVIII i pierwszej połowy XIX w., szczególnie popularnych w Anglii. Dzięki środkom z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej budynek w 2015 r. został odrestaurowany.
Dla zwiedzających udostępniona jest także kaplica, którą w 1893 r. wybudował hr. Aleksander Tyszkiewicz. Pierwszą osobą pochowaną w krypcie kaplicy był hrabia Józef Tyszkiewicz. W późniejszych latach pochowano tam wielu przedstawicieli rodu Tyszkiewiczów. W 1997 r. kaplica-mauzoleum została uznana za chroniony przez państwo zabytek kultury.
W artykule wykorzystane materiały Muzeum Kretyngi.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 31 (89) 08-14/08/2026