Archeolodzy od dziesięciu lat badają teren znajdujący się przy ul. Żydowskiej. Podczas ostatnich wykopalisk odkryto barokową bimę (podwyższone miejsce, które służy do czytania Tory i prowadzenia modlitw) oraz fundamenty czterech otaczających ją kolumn. Zdaniem archeologów najbardziej uderzającą cechą tego miejsca jest imponująca wielkość Wielkiej Synagogi.
„Możemy sobie wyobrazić, jak wielka była synagoga i lepiej zrozumieć architekturę tej monumentalnej budowli. Wykopaliska pozwalają prześledzić różne etapy budowy. Niektóre ściany pochodzą z XVII w., kiedy synagoga została wzniesiona, inne z XVIII w., kiedy dobudowano galerię dla kobiet” — mówi archeolog Jonas Seligmanas.
Podczas trwającego obecnie etapu prac odnaleziono m.in. tabliczki z nazwiskami, oznaczające miejsca poszczególnych osób w synagodze. Na podstawie tabliczek wiadomo, że krzesło numer 321 należało do mężczyzny o imieniu Aaron Shlom Zak.
Wśród znalezisk archeologicznych znajdują się fragmenty rytualnego naczynia używanego podczas żydowskiego święta Paschy, a także monety, ceramika i przedmioty codziennego użytku. Odkrycia te ukazują codzienne życie wileńskiej społeczności żydowskiej, które toczyło się w tym miejscu aż do II wojny światowej. Prace wykopaliskowe finansowane są przez fundację „Geros valios fondas”.
Centrum życia kulturalnego i społecznego
Na początku XX w. w Wilnie istniało ponad 100 żydowskich domów modlitwy, jednak tylko dwa z nich posiadały status synagogi: czynna do dziś synagoga chóralna Taharat Ha-Kodes przy ul. Zawalnej (Pylimo) oraz nieistniejąca już Wielka Synagoga przy ul. Żydowskiej.
Szacuje się, że pierwszą drewnianą synagogę wzniesiono w tym miejscu w 1573 r. W pierwszej połowie XVII w. Wielką Synagogę przebudowano w stylu renesansowym. W XVIII w., po pożarach, które nawiedziły Wilno, świątynię odrestaurował wybitny architekt Jan Krzysztof Glaubitz, nadając jej formę późnego baroku.
Synagoga była nie tylko ważnym miejscem kultu religijnego, lecz także centrum życia kulturalnego i społecznego. Wokół niej znajdowało się 12 domów modlitwy, a na dziedzińcu mieściły się m.in. biblioteka, łaźnie, studnia oraz publiczne toalety — jedne z pierwszych w Wilnie. W znajdujących się przy świątyni masarniach sprzedawano koszerne mięso.
Podczas II wojny światowej synagoga została częściowo zniszczona, a następnie decyzją władz sowieckich rozebrana w latach 1955–1957. W 1964 r. na tym miejscu wybudowano przedszkole. We wrześniu 2025 r. budynek nieczynnego wówczas przedszkola został zburzony.
Godne miejsce pamięci
Litewska Wspólnota Żydów nie rozważa możliwości odbudowy XVIII-wiecznej synagogi.
Faina Kukliansky, przewodnicząca wspólnoty podkreśla, że celem społeczności żydowskiej jest ożywienie historycznej dzielnicy żydowskiej Wilna. Rozważana jest koncepcja nowoczesnego centrum poświęconego Gaonowi Wileńskiemu, historii litewskich Żydów oraz samej Wielkiej Synagodze.
– Zakłada się połączenie kilku funkcji: ochrony i ekspozycji autentycznych pozostałości archeologicznych, stworzenia godnego miejsca pamięci, wykorzystania przestrzeni do edukacji o historii żydowskiego Wilna oraz przywrócenia temu fragmentowi Starego Miasta współczesnej funkcji związanej z życiem społeczności żydowskiej — mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” przewodnicząca Litewskiej Wspólnoty Żydów.
Podkreśla, że odbudowa synagogi nie ma sensu, ponieważ nie odpowiada współczesnym potrzebom religijnym litewskiej społeczności żydowskiej.
