Bohater tego artykułu nie może oczywiście konkurować z Wawelem, Kościołem Mariackim czy Sukiennicami. Nie jest pomnikiem średniowiecza ani renesansu. Jest za to świadkiem zupełnie innej epoki – czasów, gdy Polska marzyła o nowoczesności, a luksus miał zapach świeżo parzonej kawy i połysk aluminiowych elewacji.
Obok Hotelu Orbis Cracovia nie sposób przejść obojętnie. W latach 60. i 70. XX w. nic w Krakowie nie mogło się z nim równać. Dla jednych był symbolem postępu, dla innych oknem na świat. Dla wielu mieszkańców – miejscem niemal mitycznym.
Hotel wyrósł przy Alejach Focha z prawdziwą dumą. Był największy, najdłuższy i najnowocześniejszy. Cracovia od razu stała się synonimem luksusu. Była namiastką wielkiego świata, który dla przeciętnego mieszkańca Polski Ludowej pozostawał nieosiągalny. Tutaj zatrzymywali się zagraniczni dyplomaci, sportowcy, artyści i filmowe gwiazdy. W hotelowych pokojach mieszkali m.in. francuski idol rocka Johnny Hallyday, czy Lucélia Santos – odtwórczyni tytułowej roli w serialu „Niewolnica Isaura”, której wizyta wywołała w Polsce prawdziwe szaleństwo.
Również ci, którzy nie mogli pozwolić sobie na nocleg (jak autorka niniejszego artykułu), chcieli poczuć atmosferę tego miejsca. Wpadali więc do hotelowej kawiarni na kawę i pyszną kremówkę. Siadali przy eleganckich stolikach, obserwowali zagranicznych gości i chłonęli namiastkę świata. Przez godzinkę czy dwie można było poczuć się jak w Paryżu, Londynie czy Nowym Jorku…
Narodziny krakowskiej ikony
Hotel Cracovia i nierozerwalnie związane z nim Kino „Kijów” zaprojektował wybitny krakowski architekt Witold Cęckiewicz. Dziś oba obiekty uważa się za jedne z najważniejszych realizacji polskiego modernizmu.
Decyzja o budowie kompleksu zapadła po 1956 r., w czasie politycznej odwilży. Władze uznały, że Kraków potrzebuje także symbolu współczesności. Ogłoszono konkurs architektoniczny, który wygrał projekt Cęckiewicza (autora m.in. Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach).
Architekt dla hotelu zaproponował lekką bryłę uniesioną nad ziemią na rzędzie smukłych słupów. Szachownicowy układ przeszkleń i aluminiowych paneli nadawał elewacjom elegancję, a ogromne tafle szkła odbijały zieleń pobliskich Błoń. Była to wizja zdecydowanie zrywająca z ciężkim socrealizmem.
Do wejścia prowadził szeroki, łagodnie wijący się podjazd, z efektownymi kręconymi schodami. Nowoczesność nie kończyła się jednak na samej architekturze. Ogromną wagę przywiązano do sztuki. Hotel zdobiła ogromna abstrakcyjna mozaika utrzymana w intensywnych złotych barwach, a na parterze umieszczono drugą – zatytułowaną „Miasta”, przedstawiającą architektoniczne motywy wybranych metropolii Europy i świata.
Cracovia miała pięć kondygnacji i dysponowała 510 miejscami noclegowymi w 309 pokojach i 9 apartamentach. Goście mieli do dyspozycji restaurację na blisko pięćset osób, elegancką kawiarnię, salę konferencyjną, kasyno, liczne sklepy oraz przestronny parking.
Od strony Alej Trzech Wieszczów (czyli głównej arterii przejazdowej przez Kraków) hotel płynnie łączył się z drugim elementem kompleksu – monumentalnym Kinem „Kijów”, które, nie wiadomo czemu, przyjęło taką nazwę. Może dlatego, że na otwarcie była zaproszona delegacja z ukraińskiej SRR.
Samo kino również zachwycało. Jego charakterystyczna bryła z efektownie wygiętym dachem i całkowicie przeszkloną fasadą wyglądała niezwykle nowocześnie. Jadący alejami mogli zaglądać do środka i obserwować tętniące życiem foyer, a na zewnątrz kręcących się „koników”.
Wnętrza kina ozdobiono ceramicznymi płaskorzeźbami w malachitowo-turkusowej tonacji oraz dużymi kompozycjami mozaikowymi. Całość dopełniały charakterystyczne okrągłe schody prowadzące z tarasu w stronę przystanku komunikacji miejskiej – detal, który jeszcze wspominają starsi Krakowianie…
Może dzisiaj podobne rozwiązania architektoniczne nie robią już takiego wrażenia, jednak w szarej rzeczywistości lat 60. były symbolem postępu i nowoczesności.
Oficjalne otwarcie hotelu odbyło się 22 czerwca 1965 r. Huk wystrzeliwujących korków Sowietskoje Szampanskoje poniósł się nad pobliskimi Błoniami. Kraków zyskał swoje nowe centrum życia towarzyskiego i kulturalnego.
Co ciekawe, inauguracja nie obyła się bez problemów. Hotel planowano oddać do użytku wcześniej – na obchody 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego. Budowa jednak się opóźniła i wielu zagranicznych gości trzeba było zakwaterować w akademikach. Jak wspominał po latach krakowski dziennikarz i publicysta Leszek Mazan, w tamtych czasach brakowało dosłownie wszystkiego, istniał nawet centralny rozdzielnik gwoździ. W takich realiach powstawała jedna z najbardziej prestiżowych inwestycji PRL.
Niepokój budziło również samo miejsce budowy. Kompleks wznoszono na podmokłym terenie w pobliżu starorzecza Rudawy. Fundamenty zaczęły sprawiać problemy, dlatego zdecydowano się usadowić budynek na ogromnej żelbetowej płycie, co w tamtych czasach było rozwiązaniem nowoczesnym i kosztownym.
Koszty całej inwestycji były ogromne i trudno się było ich doliczyć. Mimo to mało kto narzekał. Efekt końcowy zachwycał. Cracovia stała się eleganckim przystankiem dla zagranicznych gości, miejscem spotkań krakowskiej inteligencji, artystów i przedsiębiorców, ale również przestrzenią, w której, jak to w PRL-u, obok oficjalnego życia – toczyło się to mniej oficjalne.
I właśnie od tego momentu zaczyna się najbardziej fascynujący rozdział historii Hotelu Cracovia…
Hotel Cracovia. Ulubieniec ważniaków
Już kilka miesięcy po otwarciu było jasne, że Hotel Cracovia nie jest zwykłym hotelem, ale wielce prestiżowym. Rezerwacji dokonywano z dużym wyprzedzeniem, a zdobycie pokoju graniczyło z cudem. Oczywiście nie dotyczyło to partyjnych dygnitarzy. Dla nich miejsce znajdowało się zawsze.
Pierwszym wpisanym do księgi gości był Marian Spychalski, członek Biura Politycznego KC PZPR i przewodniczący Rady Państwa. Własny apartament miał tutaj również Józef Cyrankiewicz, pięciokrotny premier Polski.
Z biegiem lat hotel zaczął gościć również osobistości z całego świata. Jednym z najbardziej nietypowych gości był Javier Solana, późniejszy sekretarz generalny NATO. Podczas tygodniowego pobytu postanowił wybrać się na przejażdżkę rowerową wokół Błoń. Dyrektor hotelu musiał w ekspresowym tempie zorganizować rowery nie tylko dla hiszpańskiego polityka, lecz także dla jego ochroniarzy i funkcjonariuszy BOR. Na wszelki wypadek sam również wskoczył w sportowy strój i dołączył do peletonu.
Z czasem Cracovia stała się adresem obowiązkowym dla ludzi kultury i show-biznesu. Nocowali tu aktorzy, muzycy, pisarze i sportowcy. W hotelowych pokojach mieszkali między innymi: Gustaw Holoubek, Maryla Rodowicz, Kayah, Lech Wałęsa, Aleksander Kwaśniewski, ostatni prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski czy polski kosmonauta Mirosław Hermaszewski.
Hotel często zamieniał się także w plan filmowy. To tutaj powstawały sceny do „Jowity” Janusza Morgensterna oraz „Spisu cudzołożnic” Jerzego Stuhra. Wraz z ekipami filmowymi do Cracovii zjeżdżała aktorska elita. Korytarzami przechadzały się Kalina Jędrusik, Barbara Kwiatkowska, a w hotelowym barze można było spotkać Zbigniewa Cybulskiego i Daniela Olbrychskiego. Kolacje przeciągały się do późnej nocy, a rozmowy kończyły dopiero wtedy, gdy kelnerzy gasili światła.
Swoją muzyczną drogę rozpoczynał tutaj również Zbigniew Wodecki. Jeszcze zanim stał się jedną z największych gwiazd polskiej estrady, grywał na hotelowych dancingach. Po latach z uśmiechem wspominał nie tylko koncerty, ale także śledzia w śmietanie, którego, jak twierdził, nigdzie indziej nie podawano tak dobrze. Wspominał też, że choć jako Krakowianin oficjalnie nie miał prawa nocować w hotelu, obsługa czasem potrafiła przymknąć oko.
Bywalcem Cracovii był także Bronisław Cieślak, przyszły porucznik Borewicz z serialu „07 zgłoś się”. Jako student wpadał tu z kolegami na kufel Żywca, o ile akurat starczało pieniędzy. Jak żartował po latach, prawdziwą sztuką było przesiedzieć wieczór przy wodzie mineralnej i wyglądać tak, jakby właśnie uczestniczyło się w wielkim bankiecie.
Cracovia przeszła do historii dzięki ludziom, którzy ją tworzyli – recepcjonistów pamiętających nazwiska stałych gości, kelnerów znających ich ulubione dania, portierów witających każdego z uśmiechem oraz bywalców, którzy sprawiali, że hotel przez niemal pół wieku tętnił życiem od rana do późnej nocy.
Cuda, dziwy i wielka historia
Lata 70. były dla Hotelu Cracovia prawdziwym okresem prosperity. W tych latach hotel funkcjonował już niczym doskonale zorganizowany kombinat. Na etacie pracowało około trzystu osób.
Nie było tajemnicą, że Hotel Cracovia pozostawał pod baczną obserwacją służb bezpieczeństwa. W pokojach zajmowanych przez zagranicznych gości oraz ważnych polityków miały znajdować się urządzenia podsłuchowe. Przez lata traktowano to jako jedną z licznych legend PRL-u. Tym większe było zaskoczenie, gdy podczas inwentaryzacji dawnego kasyna w 2017 r. odkryto, że efektowne mosiężne lampy rzeczywiście skrywały mikrofony. Wszystko wskazuje na to, że służyły do rejestrowania rozmów prowadzonych przy stołach do gry. Mówiono również, że niektórzy pracownicy recepcji potrafili „służyć uchem”. W zamian przymykano oko na drobne hotelowe przewinienia.
Wokół hotelu ciągle krążyli cinkciarze, bo dla nich Cracovia była prawdziwą żyłą złota. Podobno sprytny handlarz potrafił w tydzień zarobić tyle, ile przeciętny obywatel przez rok. Tam, gdzie pojawiały się dolary, luksus i zagraniczni goście, nie mogło zabraknąć również kobiet szukających bogatych klientów. Cudzoziemiec mający w portfelu 100 dolarów czuł się tu jak milioner…
Tak więc, Cracovia była czymś znacznie więcej niż tylko hotelem. Przy jednej kawie siedzieli profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, przy sąsiednim stoliku zagraniczni biznesmeni, kilka kroków dalej cinkciarze wypatrywali klientów, a gdzieś w tle dyskretnie przysłuchiwali się funkcjonariusze SB. Obok siebie funkcjonowali artyści, politycy, kelnerzy, koniki, milicjanci i zwykli Krakowianie. Tak wyglądał PRL w pigułce, taki był urok tamtych czasów.
Nic nie trwa wiecznie…
Każda epoka ma jednak swój kres. Pod koniec lat 80. i na początku 90. Kraków zaczął się gwałtownie zmieniać. Powstawały nowe hotele – lepiej wyposażone i dostosowane do oczekiwań zagranicznych gości. Transformacja ustrojowa okazała się dla Cracovii bezlitosna. Rynek otworzył się na konkurencję, która oferowała: klimatyzację, komputery i eleganckie wyposażenie. Tymczasem Cracovia coraz wyraźniej zdradzała swój wiek.
Modernistyczne wnętrza, które jeszcze dwadzieścia lat wcześniej zachwycały nowoczesnością, zaczęły sprawiać wrażenie przestarzałych. Coraz mniej było zagranicznych gości, coraz mniej bankietów i wielkich przyjęć. Legendarny hotel powoli tracił dawny blask.
W 2011 r. zapadła decyzja – po blisko 46 latach działalności Hotel Cracovia został zamknięty. Niedługo później budynek od Orbisu kupiła spółka Echo Investment. Rozważano różne scenariusze – od wyburzenia hotelu i budowy galerii handlowej, przez luksusowe apartamenty, aż po kompleks biurowy. Każda kolejna koncepcja oznaczała jedno: zniknięcie modernistycznej ikony Krakowa.
Na szczęście do tego nie doszło. Po protestach historyków sztuki i mieszkańców Krakowa w 2016 r. budynek wpisano do rejestru zabytków, czym ostatecznie uratowano go przed wyburzeniem. Jeszcze w tym samym roku nieruchomość odkupił Skarb Państwa, przekazując ją Muzeum Narodowemu w Krakowie.
Przez chwilę wydawało się, że przed Cracovią otwierają się nowe możliwości. W 2017 r. rozpoczęło działalność Forum Designu prezentujące współczesne wzornictwo i polski design. Organizowano wystawy (również te dotyczące historii hotelu), spotkania i wydarzenia kulturalne. Do dawnego hotelu znów zaczęli zaglądać ludzie. Jednak to nie do końca zaspakaja „potrzeby życia” Cracovii.
Od kilku lat trwają prace koncepcyjne nad adaptacją budynku na nowe centrum architektury i designu Muzeum Narodowego. Koszt całej inwestycji oszacowano na 400–450 mln złotych. Do dziś jednak nie rozpoczęła się właściwa przebudowa.
Tymczasem opuszczony budynek smutnieje. Każdego dnia mijają go tysiące mieszkańców i turystów jadących Alejami Trzech Wieszczów w stronę Starego Miasta i Wawelu i zerkają na opuszczony gmach. I liczą na to, że jeszcze czeka go drugie życie!
Ja, ile razy przechodzę obok dawnej Cracovii, zawsze na chwilę zwalniam krok…
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 39 (113) 03-09/10/2026
