Spotkanie było poświęcone cmentarzom Wilna, ze szczególnym uwzględnieniem Cmentarza Na Rossie, jako miejscom pamięci, ale także jako obrazom utrwalanym w malarstwie, grafice i fotografii. Punktem wyjścia było pytanie, w jaki sposób nekropolie wileńskie były oglądane, przedstawiane oraz interpretowane: jako przestrzenie melancholii, historii rodzinnej, pamięci narodowej, miejskiego krajobrazu a także jako zasób wymagający rozpoznania, opisu i ochrony.
– Cmentarze wileńskie ciągle są fascynujące badawczo. Ciągle odkrywamy coś nowego, nagle znajdują się kolejne dokumenty, kolejne historie, które dla nas, badaczy, pokazują małą cegiełkę albo zmieniają historię cmentarza. Cmentarz Na Rossie jest przebadany i oczywiście wiemy o nim dużo, ale Cmentarz parafialny św. Piotra i Pawła jest już cmentarzem, o którym tak dużo nie napisano i który kryje przed nami jeszcze wiele tajemnic – mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” dr Bartłomiej Gutowski.
W tym roku rozpoczął się projekt dokumentacji Cmentarza św. Piotra i Pawła (Słonecznego) na Antokolu. W projekcie uczestniczą dr Bartłomiej Gutowski, prof. Anna Czyż, wykładowczyni w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz studenci uczelni pracujący jako wolontariusze.
Każdy nagrobek może opowiedzieć historię
Jak zauważa dr Bartłomiej Gutowski, o Cmentarzu św. Piotra i Pawła napisano już wiele, a dostępnych informacji jest sporo. Jednak niepublikowane dotąd dokumenty i materiały mogą znacząco poszerzyć wiedzę o tym miejscu. Są one również niezwykle cennym źródłem opowieści o ludziach, którzy tu spoczywają.
– Prowadzimy prace dokumentacyjne, dlatego chcemy oprzeć opowieść o tym cmentarzu na konkretnych, zachowanych do dziś obiektach – mówi dr Bartłomiej Gutowski.
Praca odbywa się przede wszystkim bezpośrednio na cmentarzu.
– To żmudny i wymagający proces, obejmujący dokumentowanie polskich nagrobków, wykonywanie ich fotografii oraz szczegółowe opisywanie obiektów zgodnie z przyjętymi standardami i metodami badawczymi. Spisujemy napisy, wykonujemy pomiary, określamy materiały, z których wykonano nagrobki – wyjaśnia dr Bartłomiej Gutowski.
To jednak dopiero pierwszy etap pracy. W kolejnej fazie planowane są badania archiwalne, które pozwolą uzupełnić dokumentację o informacje dotyczące osób pochowanych na cmentarzu oraz historii poszczególnych nagrobków. Dzięki temu same obiekty będą mogły stać się punktem wyjścia do opowieści o ludziach, ich rodzinach i losach.
– Chcemy nie tylko dokumentować same obiekty, ale również stworzyć wokół nich historię. Dopiero połączenie informacji o nagrobku z materiałami archiwalnymi pozwoli nam pełniej opowiedzieć o osobach pochowanych na tym cmentarzu – podkreśla rozmówca.
Zdjęcia i materiały wizualne
Badacze zwracają się również do mieszkańców i rodzin osób pochowanych na cmentarzach z prośbą o udostępnianie prywatnych zbiorów. Szczególnie cenne mogą okazać się dawne fotografie, pocztówki, dokumenty czy inne materiały wizualne, w tym zdjęcia wykonane w latach 80. XX w.
– Zachęcamy wszystkich, którzy posiadają zdjęcia i materiały wizualne do kontaktu z nami. W tej chwili pracujemy nad Cmentarzem św. Piotra i Pawła, ale cmentarzami zajmujemy się kompleksowo. Dlatego każdy materiał, czasami nawet rodzinne, przypadkowe zdjęcie, może mieć dla nas dużą wartość badawczą – zaznacza dr Gutowski.
Pierwszy etap prac badawczych obejmie około 400 nagrobków, które stanowić będą pierwszy materiał badawczy. Zakłada się, że projekt będzie realizowany w perspektywie najbliższych dwóch-trzech lat. Realizacja kolejnych etapów badań na Cmentarzu św. Piotra i Pawła planowana jest w zależności od pozyskanego finansowania. Projekt finansuje Instytut Polonika.
Odkrywanie i poznawanie dziedzictwa kulturowego
Główną ideą międzynarodowego projektu „Cmentarz Na Rossie w Wilnie: historia, dziedzictwo i pamięć” jest wszechstronne przedstawienie społeczeństwu historii nekropolii, przede wszystkim jako wyjątkowego elementu kulturowego i historycznego krajobrazu Wilna, a także ukazanie relacji między miastem a kulturą śmierci w różnych okresach historycznych.
Istotnym faktem jest, że w 1801 r. w Wilnie założono Cmentarz Na Rossie – pierwszy cmentarz poza granicami miasta. W 2026 r. przypada 225. rocznica jego założenia. Fakt ten został również uwzględniony przez Sejm Republiki Litewskiej w uchwale dotyczącej ważnych dla Litwy wydarzeń i rocznic osób obchodzonych w 2026 r.
Celem projektu jest zgromadzenie badaczy dziedzictwa, historyków oraz specjalistów z dziedziny kultury z Litwy i Polski, którzy przedstawią najnowsze badania dotyczące historii Cmentarza Na Rossie oraz zaproszą do dialogu na temat wspólnej pamięci historycznej, jej interpretacji i współczesnego upowszechniania.
– Planowany cykl wydarzeń ma nie tylko pogłębiać akademicką wiedzę na temat historii cmentarza, lecz także angażować szerszą publiczność, promując świadomy stosunek do dziedzictwa kulturowego, szczególnie wśród młodzieży, oraz wzmacniać dialog międzykulturowy, w którym splatają się doświadczenia różnych narodów i wyznawców różnych religii na przestrzeni dziejów – mówi w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” Jurgita Jackevičiūtė-Meškienė, inicjatorka cyklu wydarzeń „Cmentarz Na Rossie w Wilnie: historia, dziedzictwo i pamięć” oraz specjalistka ds. dziedzictwa kulturowego.
Podczas spotkań omawiane będą rozwój cmentarza, artystyczna i symboliczna wartość nagrobków, kultura pochówku oraz tradycje pogrzebowe na przełomie XIX i XX w. a także w późniejszych okresach.
W ramach cyklu odbędzie się m.in. kolejne spotkanie poświęcone Cmentarzowi Na Rossie.
– Zapraszamy 13 października o godz. 17:30 na wykład botaniczki, badaczki i wykładowczyni Uniwersytetu Wileńskiego, doc. dr Radvilė Rimgailė-Voicik pt. „Sukcesja tęsknoty: różnorodność roślinna na cmentarzach”. Podczas wykładu przyjrzymy się cmentarzom jako unikalnym archiwom różnorodności biologicznej. Omówimy, jakie dane naukowe są obecnie dostępne na temat roślinności cmentarnej i co mówią one o roli cmentarzy jako obszarów przyrodniczych. Zbadamy, w jaki sposób różne tradycje religijne i wyznania kształtują charakterystyczny skład flory cmentarnej oraz krajobraz tych miejsc – mówi specjalistka ds. dziedzictwa kulturowego.
Do udziału w wykładzie obowiązuje rejestracja: vsaagentura@gmail.com
Wykład odbędzie się w Agencji Odnowy Starego Miasta w Wilnie, przy ul. Stiklių 4 w Wilnie.
Dr Bartłomiej Gutowski – historyk sztuki, wykładowca w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zajmuje się historią sztuki XIX i XX w., dziedzictwem kulturowym poza granicami kraju, dokumentacją zabytków oraz problematyką cmentarzy jako miejsc pamięci. Współpracuje z Instytutem Polonika, jest redaktorem naczelnym portalu Baza Polonika. Autor i współautor opracowań naukowych oraz popularnonaukowych poświęconych sztuce, pamięci kulturowej i ochronie dziedzictwa w tym dokumentacji Cmentarza Na Rossie.
Organizatorzy i partnerzy wykładu „Obrazy pamięci. Cmentarze Wilna między sztuką, fotografią i dokumentacją”.: Agencja ds. rewitalizacji Starego Miasta w Wilnie, Departament Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury, Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Wilnie, Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA, Instytut Polski w Wilnie.
