Projekt „Dokumentacja cmentarzy parafii śś. Piotra i Pawła na Antokolu w Wilnie” realizuje Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zadanie otrzymało wsparcie w ramach programu Instytutu Polonika „Polskie dziedzictwo kulturowe za granicą — wolontariat. Edycja 2026”. Projekt jest realizowany we współpracy z wileńskim Społecznym Komitetem Opieki nad Starą Rossą (SKOnSR).
Prace terenowe będą prowadzone od 24 do 30 września 2026 r. na cmentarzu parafialnym, nazywanym Cmentarzem Słonecznym (lit. Saulės kapinės), oraz przy zachowanych obiektach dawnego cmentarza przykościelnego, znajdujących się w obrębie ogrodzenia Kościoła św. św. Piotra i Pawła.
Cmentarz Słoneczny, założony na początku XIX w., należy do najcenniejszych historycznych nekropolii Wilna. Pozostaje jednak znacznie słabiej rozpoznany i udokumentowany niż Cmentarz na Rossie. Jest świadectwem przenikania się polskiej i litewskiej tradycji kulturowej oraz materialnym śladem wspólnego dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej.
Na cmentarzu zachowały się nagrobki i kaplice grobowe między innymi rodzin Ogińskich, Zawiszów, Meysztowiczów i Sidorowiczów. Reprezentują one różnorodne nurty sztuki sepulkralnej: od klasycyzmu, przez historyzm, po neogotyk. Inskrypcje w językach polskim, łacińskim i litewskim przechowują informacje o dawnych mieszkańcach Wilna, historii miejscowych rodzin oraz polskiej społeczności miasta.
W ciągu siedmiu dni zespół przygotuje co najmniej 280 kart dokumentacyjnych nagrobków, pomników, tablic, inskrypcji i innych form upamiętnienia. Każdy obiekt zostanie sfotografowany i zlokalizowany. Dokumentacja obejmie również odczyt inskrypcji, opis formy, materiału i ikonografii oraz wstępną ocenę stanu zachowania. Powstanie także plan cmentarza ze wskazaniem położenia zinwentaryzowanych zabytków.
„Każda zatarta inskrypcja oznacza utratę fragmentu historii konkretnej osoby, rodziny i całego miasta. Dokumentacja nie zastąpi konserwacji, ale pozwala zachować informacje, które mogą stać się podstawą przyszłych badań i prac ochronnych” — mówi dr Bartłomiej Gutowski z Instytutu Historii Sztuki UKSW, współautor projektu.
Prace będą miały charakter dokumentacyjny. Ich celem jest utrwalenie wiedzy o obiektach narażonych na degradację, uszkodzenia materiału i stopniową utratę czytelności napisów. Zgromadzone informacje będą mogły służyć badaczom, konserwatorom, genealogom, instytucjom kultury oraz rodzinom osób pochowanych na Antokolu.
Zespół projektu utworzą wolontariusze — studenci, absolwenci i pracownicy Instytutu Historii Sztuki UKSW. Opiekę merytoryczną nad pracami sprawować będą prof. Anna Sylwia Czyż i dr Bartłomiej Gutowski, współautorzy podręcznika poświęconego inwentaryzacji polskich cmentarzy poza granicami kraju, wydanego przez Instytut Polonika.
Zapraszamy mieszkańców Wilna do dołączenia do prac od 25 września, prosimy o wcześniejsze zgłoszenie przez www. formularz zgłoszeniowy lub mailowo b.gutowski@uksw.edu.pl
Po zakończeniu i opracowaniu inwentaryzacji materiały zostaną przekazane Instytutowi Polonika i przygotowane do udostępnienia w portalu Baza Polonika (www.baza.polonika.pl). Dzięki temu wiedza o zabytkach Antokola zostanie włączona do ogólnodostępnego, cyfrowego zasobu dokumentującego polskie dziedzictwo kulturowe za granicą.
Całkowita wartość projektu wynosi 25 438 zł, w tym 22 338 zł dofinansowania Instytutu Polonika oraz 3 100 zł wkładu własnego Fundacji Rozwoju UKSW.
Dr Bartłomiej Gutowski,
Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie