O genezie inicjatywy, trudnej codzienności opieki nad zabytkową nekropolią i planach na przyszłość rozmawiamy z przedstawicielką agencji Jurgą Jackevičiūtė-Meškienė.
Ilona Lewandowska: Czym na co dzień zajmuje się Wileńska Agencja Odnowy Starego Miasta i jak tegoroczny cykl wydarzeń wpisuje się w Państwa misję?
Jurga Jackevičiūtė-Meškienė: Wileńska Agencja Odnowy Starego Miasta działa w obszarze kultury i ochrony wartości zabytkowych. Została powołana w 1998 r. przez Samorząd Miasta Wilna i realizuje postanowienia Konwencji o Ochronie Światowego Dziedzictwa. Naszym celem jest bycie instytucją realnie użyteczną dla mieszkańców – prowadzącą edukację nieformalną, konsultacje, badania, monitoring obiektów dziedzictwa oraz upowszechniającą wiedzę o wartościach kulturowych stolicy.
Chcemy należeć do grona najbardziej aktywnych uczestników sieci obiektów Światowego Dziedzictwa UNESCO w regionie Morza Bałtyckiego i Europy Północno-Zachodniej. Dlatego organizujemy wykłady, tematyczne wycieczki, trasy poznawcze dla młodzieży, programy edukacyjne dla dzieci. Kształtowanie świadomości ochrony dziedzictwa – zwłaszcza wśród młodych ludzi – to jeden z naszych priorytetów. Z tego właśnie wyrósł pomysł cyklu publicznych wykładów i spacerów poświęconych Rossie.
Do kogo przede wszystkim kierują Państwo te wydarzenia? Czy profil uczestników wpływa na kształt programu?
Główną ideą projektu jest wszechstronne przybliżenie historii Cmentarza Na Rossie – jako wyjątkowej części wileńskiego krajobrazu kulturowego i historycznego – oraz ukazanie relacji między miastem a kulturą śmierci w różnych epokach. Chciałabym, aby spotkania zachęcały nie tylko do pogłębiania akademickiej wiedzy, lecz także angażowały szeroką społeczność, wzmacniając świadomy stosunek do dziedzictwa.
Już po kilku pierwszych wydarzeniach widzimy duże zainteresowanie mieszkańców Starego Miasta, lokalnych społeczności, a także specjalistów z wileńskich instytucji kultury. Bardzo cieszy mnie udział przedstawicieli mniejszości narodowych – to pokazuje, że Rossa jest przestrzenią wspólnej pamięci.
Dlaczego właśnie w tym roku zdecydowali się Państwo skupić na Cmentarzu Na Rossie? Jakie cele stoją za tym wyborem?
W 1801 r. założono Cmentarz Na Rossie – pierwszą nekropolię poza granicami dawnego Wilna. W 2026 r. obchodzimy 225. rocznicę tego wydarzenia, co zostało odnotowane również w rezolucji Sejmu Republiki Litewskiej dotyczącej ważnych dla Litwy wydarzeń i postaci. To idealny moment, by zaprosić do współpracy litewskich i polskich badaczy dziedzictwa, historyków i specjalistów kultury, którzy przedstawią najnowsze wyniki badań.
Rossa to miejsce, w którym szczególnie wyraźnie splatają się interpretacje wspólnej pamięci historycznej. Istnieją też konkretne, nierozwiązane kwestie – choćby opracowanie zasad gospodarowania drzewostanem na cmentarzu. Dlatego wierzę, że projekt nie będzie jednorazowy: jego efektem mogą stać się nowe rozwiązania i działania instytucji odpowiedzialnych za opiekę nad nekropolią.
Jak wybierają Państwo tematy wykładów i spacerów? Czym kierują się Państwo, dobierając prelegentów?
Przyznaję, że kierowałam się intuicją i własnymi zainteresowaniami, choć może to zabrzmieć nieco egoistycznie. Po latach pracy edukacyjnej wiem, że to, co mnie fascynuje, często okazuje się interesujące także dla innych. Od dawna śledzę badania historyczki Vidy Girininkienė dotyczące wileńskich cmentarzy – przeczytałam wszystkie jej książki, uczestniczyłam w wycieczkach, a jako agencja prowadziliśmy monitoring nagrobków i miejsc pochówku, ponieważ właśnie to zadanie zostało nam powierzone.
Tematy ukształtowały się więc bardzo naturalnie. Zależy mi na przedstawieniu Rossy jako wielokulturowej przestrzeni pamięci, ważnej dla wileńskiego krajobrazu kulturowego. Jestem wdzięczna wszystkim prelegentom, którzy zgodzili się wziąć udział.
Jaką rolę w tegorocznym programie odgrywa współpraca z polskimi instytucjami – zwłaszcza z „Poloniką” i Instytutem Polskim w Wilnie?
Rossa w niezwykle wyrazisty sposób świadczy o wzajemnym oddziaływaniu tradycji polskiej i litewskiej. To materialny ślad wspólnego dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Badacze Instytutu „Polonika” wykonują ogromną pracę: dokumentują inskrypcje, odczytują je, opisują ikonografię. Ich najnowsze ustalenia znacząco wzbogacają nasz cykl.
Jakie wyzwania wiążą się z opieką nad tak rozległą i historycznie złożoną nekropolią?
Wyzwań jest wiele. Trzeba dbać o elementarny porządek i bezpieczeństwo – po zmroku zdarzają się osoby zachowujące się niekulturalnie, niszczące dziedzictwo. Coraz częstsze burze i wichury przewracają drzewa, które same w sobie są cenne, ale ich usuwanie oraz porządkowanie zniszczonych nagrobków pochłania ogromne środki. Postępuje też stopniowa utrata czytelności inskrypcji.
Wszystkie te działania wymagają przede wszystkim zasobów ludzkich – kompetentnych, zaangażowanych osób.
Czy po zakończeniu tegorocznego cyklu planują Państwo kontynuację podobnych inicjatyw?
Pomysłów jest naprawdę wiele i bardzo liczę na ich realizację. Najpierw jednak musimy zakończyć obecny projekt – nie byłoby go bez wsparcia Ambasady Rzeczypospolitej Polski na Litwie. Jestem również ogromnie wdzięczna „Polonice”, która dostrzegła sens i wartość zaangażowania w to przedsięwzięcie.
Nadchodzące wydarzenia w ramach cyklu „Wileński Cmentarz Na Rossie: historia, dziedzictwo i pamięć”
8 października, godz. 17:30 — wykład doc. dr Neriji Putinaitė „Polityka śmierci w sowieckiej Litwie”.
10 października, godz. 10:00 i 14:00 — spacery dr Magdaleny Gutowskiej „Cmentarz Na Rossie. Historie zapisane w kamieniu” (w języku polskim i angielskim).
20 października, godz. 17:30 — wykład Ilony Lewandowskiej „Człowiek, który ratował ludzi: Andrzej Gdowski i Cmentarz Na Rossie”.
21 października, godz. 16:00 — dyskusja „Cmentarz Na Rossie w XXI wieku: ochrona i pielęgnacja”.
Udział we wszystkich wydarzeniach jest bezpłatny. Na część wydarzeń obowiązuje rejestracja pod adresem: vsaagentura@gmail.com
Organizator:
Wileńska Agencja Odnowy Starego Miasta
Finansują:
Departament Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury
Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Wilnie
Partnerzy:
Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA
Instytut Polski w Wilnie
